नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत आदिशक्तीच्या नऊ रूपांची भक्तिभावाने उपासना केली जाते. यातील चौथे रूप म्हणजे कूष्मांडा देवी. नवरात्रीचा चौथा दिवस, म्हणजे आश्विन शुद्ध चतुर्थी, हा कूष्मांडा देवी यांच्या पूजेसाठी समर्पित असतो. जेव्हा सृष्टीचे अस्तित्वच नव्हते आणि सर्वत्र अंधार होता, तेव्हा या देवीने आपल्या मंद स्मितहास्याने ब्रह्मांडाची निर्मिती केली. म्हणूनच तिला सृष्टीची आद्यशक्ती मानले जाते.
देवीची उपासना केल्याने आजार दूर होतात आणि आयुष्य, यश, शक्ती व आरोग्य वाढते, अशी श्रद्धा आहे. चला तर मग, या लेखात देवीचे स्वरूप, नावाचा अर्थ, कथा, मंत्र, नैवेद्य आणि आरती सविस्तर जाणून घेऊया.
कूष्मांडा देवी कोण आहेत?
कूष्मांडा (Kushmanda) हे नवदुर्गेचे चौथे रूप आहे. देवीचे निवासस्थान सूर्यमंडळात आहे, असे मानले जाते. सूर्यमंडळात राहण्याची शक्ती केवळ याच देवीमध्ये आहे. तिचे शरीर सूर्यासारखे तेजस्वी आहे आणि तिच्या तेजाने दहाही दिशा उजळून निघतात. ब्रह्मांडातील प्रत्येक वस्तू आणि प्राणिमात्रात जे तेज आहे, ते याच देवीच्या कृपेने आहे. देवीविषयी अधिक माहिती कूष्मांडाच्या विकिपीडिया पानावर वाचता येते.
नावाचा अर्थ: देवीला कूष्मांडा का म्हणतात?
“कूष्मांडा” या नावाचे दोन अर्थ सांगितले जातात:
- कु + उष्मा + अंड: “कु” म्हणजे थोडेसे, “उष्मा” म्हणजे ऊर्जा किंवा उष्णता आणि “अंड” म्हणजे ब्रह्मांड. आपल्या थोड्याशा स्मितहास्याच्या ऊर्जेने जिने ब्रह्मांड (अंड) निर्माण केले, ती कूष्मांडा.
- कूष्मांड म्हणजे कोहळा: संस्कृतमध्ये “कूष्मांड” म्हणजे कोहळा. देवीला कोहळ्याचा बळी (कोहळा अर्पण करणे) प्रिय आहे, म्हणूनही तिला कूष्मांडा म्हणतात.
कूष्मांडा देवीचे स्वरूप
कूष्मांडा देवी यांना आठ हात आहेत, म्हणून त्यांना “अष्टभुजा देवी” असेही म्हणतात. देवीचे वाहन सिंह आहे. देवीच्या आठ हातांत अशी आयुधे आहेत:
- कमंडलू
- धनुष्य
- बाण
- कमळाचे फूल
- अमृत कलश
- चक्र
- गदा
- जपमाळ, जी सर्व सिद्धी आणि निधी देणारी मानली जाते
पौराणिक कथा: स्मितहास्याने ब्रह्मांडाची निर्मिती
पुराणांनुसार, सृष्टीच्या आरंभी सर्वत्र केवळ गडद अंधार होता. ना सूर्य होता, ना ग्रह-तारे, ना कोणताही जीव. तेव्हा आदिशक्तीने कूष्मांडा रूपात मंद स्मित केले. त्या स्मितहास्यातून प्रकाशाची एक ऊर्जा निर्माण झाली आणि त्यातूनच ब्रह्मांडाचे अंड तयार झाले. पुढे याच ऊर्जेतून सूर्य, ग्रह, तारे आणि सर्व सजीवांची निर्मिती झाली.
म्हणूनच कूष्मांडा देवी यांना सृष्टीची निर्माती आणि आद्यशक्ती मानले जाते. आनंदी मन आणि सकारात्मक ऊर्जा किती मोठी निर्मिती करू शकते, हा या कथेचा सुंदर संदेश आहे.
साधनेचे महत्त्व: अनाहत चक्र
योगसाधनेनुसार, नवरात्रीच्या चौथ्या दिवशी साधकाचे मन हृदयाजवळील अनाहत चक्रावर स्थिर होते. त्यामुळे या दिवशी अत्यंत पवित्र आणि स्थिर मनाने देवीची उपासना करावी, असे सांगितले जाते.
- आरोग्य: देवीच्या उपासनेने रोग आणि शोक दूर होतात, अशी श्रद्धा आहे.
- आयुष्य आणि यश: भक्तांचे आयुष्य, यश, बळ आणि कीर्ती वाढते.
- सहज प्रसन्न होणारी देवी: देवीला प्रसन्न करण्यासाठी फार काही करावे लागत नाही. मनुष्य पूर्ण श्रद्धेने देवीला शरण गेला, तर त्याला शांती आणि समृद्धीचा मार्ग मिळतो.
कूष्मांडा देवी ध्यान मंत्र
सुरासम्पूर्णकलशं रुधिराप्लुतमेव च।
दधाना हस्तपद्माभ्यां कूष्माण्डा शुभदास्तु मे॥

अर्थ: जिने आपल्या कमळासारख्या हातांत अमृताने (सुरा) पूर्ण भरलेला कलश आणि रक्ताने भरलेला कलश धारण केला आहे, ती कूष्मांडा देवी मला शुभ फळ देवो. येथे एक कलश जीवन आणि आनंदाचे, तर दुसरा शक्ती आणि संहाराचे प्रतीक मानला जातो.
स्तुती मंत्र: या देवी सर्वभूतेषु माँ कूष्माण्डा रूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥
अर्थ: सर्व प्राणिमात्रांमध्ये कूष्मांडा रूपाने वास करणाऱ्या देवीला माझा वारंवार नमस्कार असो.
जप मंत्र: ॐ देवी कूष्माण्डायै नमः॥
कूष्मांडा देवी पूजा विधी आणि नैवेद्य
- सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि कूष्मांडा देवीच्या पूजनाचा संकल्प करावा. त्या वर्षीच्या नवरात्री रंगांच्या यादीनुसार चौथ्या दिवसाच्या रंगाचे कपडे घालू शकता.
- देवीच्या प्रतिमेसमोर किंवा घटासमोर दिवा लावावा.
- कुंकू, अक्षता आणि लाल रंगाची फुले, विशेषतः जास्वंद किंवा गुलाब, अर्पण करावीत.
- धूप-दीप दाखवून ध्यान मंत्र किंवा जप मंत्र यथाशक्ती (शक्य असल्यास १०८ वेळा) जपावा.
- नैवेद्य दाखवून आरती करावी.
नैवेद्य: कूष्मांडा देवी यांना मालपुआ किंवा पांढऱ्या रंगाच्या मिठाईचा नैवेद्य दाखवण्याची परंपरा आहे. दही, साखर-फुटाणे यांचा नैवेद्यही उत्तम मानला जातो. काही ठिकाणी देवीला कोहळा अर्पण केला जातो.
कूष्मांडा देवी आरती
कूष्मांडा जय जग सुखदानी। मुझ पर दया करो महारानी॥
पिंगला ज्वालामुखी निराली। शाकंबरी मां भोली भाली॥
लाखों नाम निराले तेरे। भक्त कई मतवाले तेरे॥
भीमा पर्वत पर है डेरा। स्वीकारो प्रणाम ये मेरा॥
सबकी सुनती हो जगदंबे। सुख पहुंचाती हो मां अंबे॥
तेरे दर्शन का मैं प्यासा। पूर्ण कर दो मेरी आशा॥
मां के मन में ममता भारी। क्यों ना सुनेगी अरज हमारी॥
तेरे दर पर किया है डेरा। दूर करो मां संकट मेरा॥
मेरे कारज पूरे कर दो। मेरे तुम भंडारे भर दो॥
तेरा दास तुझे ही ध्याए। भक्त तेरे दर शीश झुकाए॥
आरतीचा अर्थ
- पहिल्या दोन ओळी: जगाला सुख देणाऱ्या कूष्मांडा मातेचा जयजयकार असो, माझ्यावर दया कर. पिंगला, ज्वालामुखी आणि शाकंबरी ही तिचीच रूपे आहेत.
- तिसरी ते पाचवी ओळ: देवीची लाखो नावे आहेत आणि तिचे असंख्य भक्त आहेत. भीमा पर्वतावर तिचे स्थान आहे. ती सर्वांचे ऐकते आणि सुख देते.
- सहावी ते शेवटची ओळ: भक्त म्हणतो, मी तुझ्या दर्शनासाठी आतुर आहे. आईच्या मनात ममता आहे, ती माझी प्रार्थना नक्की ऐकेल. माझे संकट दूर कर, माझी कामे पूर्ण कर आणि माझे घर धनधान्याने भरून टाक. तुझा दास तुझ्याच चरणी नतमस्तक आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
कूष्मांडा देवी यांची पूजा कोणत्या दिवशी करतात?
नवरात्रीच्या चौथ्या दिवशी, म्हणजे आश्विन शुद्ध चतुर्थीला.
कूष्मांडा देवीचे वाहन कोणते?
सिंह.
देवीला अष्टभुजा का म्हणतात?
कारण देवीला आठ हात आहेत आणि त्यांत कमंडलू, धनुष्य, बाण, कमळ, अमृत कलश, चक्र, गदा आणि जपमाळ आहे.
कूष्मांडा देवीला कोणता नैवेद्य दाखवतात?
मालपुआ, पांढरी मिठाई, दही किंवा साखर-फुटाणे.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे तर, कूष्मांडा देवी आपल्याला हे शिकवतात की एका छोट्याशा स्मितातही संपूर्ण ब्रह्मांड उजळून टाकण्याची शक्ती असते. आनंदी आणि सकारात्मक मनानेच जीवनात नवनिर्मिती होते. नवरात्रीच्या चौथ्या दिवशी देवीची मनोभावे पूजा करा, तिच्या मंत्राचा जप करा आणि आरती म्हणा. देवी आपल्या सर्वांना उत्तम आरोग्य, सुख, शांती आणि समृद्धी देवो, हीच प्रार्थना!
👉 पुढील देवी: स्कंदमातेची पौराणिक कथा
👉 नवदुर्गेची इतर रूपे: माता कालरात्री | देवी महागौरी
ही माहिती आवडली असेल तर WhatsApp वर नक्की शेअर करा. जय माता दी! 🙏
📸 मराठी रसिक आता Instagram वर!
देवीचे मंत्र, आरती, कथा आणि रोजचे सुंदर विचार थेट तुमच्या फोनवर.
Follow करा @marathirasiks


