दिवाळी सण हा आपल्या संस्कृतीतील सर्वात मोठा, सर्वात आनंदाचा आणि प्रकाशाचा उत्सव आहे. अंगणात पणत्यांची रांग, दारात रांगोळी, आकाशात कंदील आणि घरभर फराळाचा सुगंध, ही दिवाळीची खरी ओळख.
दिवाळी सण असो किंवा इतर कोणताही, आपल्या प्रत्येक सणामागे काहीतरी कारण आणि शिकवण असते. नुकताच आपण दसरा म्हणजे विजयादशमी साजरा केला, आणि आता वेध लागतात दिवाळीचे.
पण दिवाळी सण नेमका का साजरा करतात? तिचे दिवस कोणते आणि प्रत्येक दिवसाचे महत्त्व काय? या लेखात आपण Diwali Baddal Mahiti, म्हणजे वसुबारस ते भाऊबीज या सर्व दिवसांची कथा, पूजा आणि परंपरा सोप्या भाषेत पाहणार आहोत.
दिवाळी सण म्हणजे काय?
“दिवाळी” हा शब्द “दीपावली” या संस्कृत शब्दावरून आला आहे. दीप म्हणजे दिवा आणि आवली म्हणजे रांग. दिव्यांची रांग म्हणजे दीपावली.
अंधारावर प्रकाशाचा, अज्ञानावर ज्ञानाचा आणि वाईटावर चांगल्याचा विजय, हा या सणाचा मूळ संदेश आहे. म्हणूनच दिवाळी सण भारतातच नाही तर नेपाळ, मॉरिशस, सिंगापूरसह जगभरातील भारतीय मोठ्या उत्साहाने साजरा करतात.
महाराष्ट्रात दिवाळीची सुरुवात आश्विन कृष्ण द्वादशीला वसुबारसने होते आणि कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला भाऊबीजेने सांगता होते. जगभर साजरा होणाऱ्या या उत्सवाची अधिक माहिती दिवाळीवरील विकिपीडिया लेखात वाचता येईल.
दिवाळी सण का साजरा करतात?
दिवाळी सण साजरा करण्यामागे एकच नाही तर अनेक पौराणिक कथा आहेत. वेगवेगळ्या प्रदेशांत वेगवेगळ्या कथांना महत्त्व दिले जाते. त्यातील मुख्य कथा अशा आहेत.
१. प्रभू श्रीरामांचे अयोध्येत आगमन
रावणाचा वध करून आणि चौदा वर्षांचा वनवास संपवून प्रभू श्रीराम, सीतामाई, लक्ष्मण आणि हनुमान अयोध्येत परतले.
आपल्या लाडक्या राजाच्या स्वागतासाठी अयोध्यावासीयांनी घराघरात आणि पावलापावलावर दिवे लावले, फुलांचा वर्षाव केला. त्या आनंदोत्सवाची आठवण म्हणून आपण दिवाळी सण दिव्यांनी साजरा करतो, अशी श्रद्धा आहे.
२. समुद्रमंथनातून लक्ष्मीचे प्रकटन
देव आणि दानवांनी केलेल्या समुद्रमंथनातून अनेक रत्ने बाहेर आली. त्यातच धनाची देवता लक्ष्मी प्रकट झाली, आणि आयुर्वेदाचे देव धन्वंतरी अमृतकलश घेऊन आले. म्हणूनच दिवाळी सण आला की धन्वंतरी आणि लक्ष्मी दोघांची पूजा होते.
३. श्रीकृष्णांकडून नरकासुराचा वध
प्राग्ज्योतिषपूरच्या नरकासुराने हजारो स्त्रियांना कैदेत ठेवले होते. भगवान श्रीकृष्ण आणि सत्यभामा यांनी त्याचा वध करून सर्वांना मुक्त केले. हा दिवस नरक चतुर्दशी म्हणून साजरा होतो.
४. बळीराजा आणि वामन अवतार
दानशूर बळीराजाला भगवान विष्णूंनी वामन अवतारात पाताळात पाठवले, पण वर्षातून एकदा पृथ्वीवर येण्याचा वर दिला. बळीराजाच्या स्वागताचा दिवस म्हणजे दिवाळी पाडवा किंवा बलिप्रतिपदा.
५. महाकाली आणि रक्तबीज वधाची कथा
बंगाल, ओडिशा आणि आसाममध्ये दिवाळीच्या अमावास्येला लक्ष्मीपूजनासोबत काली पूजा केली जाते. तिच्यामागे रक्तबीज राक्षसाची कथा आहे.
रक्तबीजाला असा वर मिळाला होता की त्याच्या रक्ताचा एक थेंब जमिनीवर पडला की त्यातून नवा रक्तबीज जन्म घेईल. या वराच्या जोरावर तो उन्मत्त झाला आणि देवांना त्रास देऊ लागला.
देवीशी झालेल्या युद्धात त्याच्या रक्ताच्या प्रत्येक थेंबातून हजारो राक्षस निर्माण झाले. तेव्हा देवीने महाभयंकर महाकालीचे रूप धारण केले. जीभ बाहेर, गळ्यात मुंडमाळ आणि हातात शस्त्रे घेऊन तिने रक्तबीजाचे रक्त जमिनीवर पडू न देता खप्परात झेलले आणि त्याचा अंत केला.
पण विजयानंतरही देवीचा क्रोध शांत होईना. सृष्टीच नष्ट होईल अशी भीती वाटू लागली. तेव्हा भगवान शिवशंकर स्वतः तिच्या मार्गात जमिनीवर झोपले.
नाचत येणाऱ्या कालीचा पाय महादेवांच्या छातीवर पडला. आपल्या पतीला ओळखताच तिची जीभ बाहेर आली आणि क्रोध शांत झाला. कालीच्या प्रसिद्ध रूपामागे हीच कथा सांगितली जाते. ही कथा रक्तबीज विषयीच्या माहितीत देवी माहात्म्याच्या संदर्भासह वाचता येईल.
६. इतर कथा आणि परंपरा
बारा वर्षांचा वनवास संपवून पांडव याच काळात परतले, असेही मानले जाते. जैन धर्मात भगवान महावीरांच्या निर्वाणाचा दिवस म्हणून, तर शीख धर्मात बंदी छोड दिवस म्हणून या काळात दीपोत्सव साजरा होतो. अशा रीतीने दिवाळी सण अनेक धर्म आणि प्रदेशांना जोडणारा उत्सव आहे.
दिवाळीचे 6 दिवस: एका नजरेत
महाराष्ट्रात दिवाळी सण साधारण सहा दिवस चालतो. काही वर्षी तिथींच्या वेळेमुळे दोन सण एकाच दिवशी येतात, म्हणून नेमकी तारीख त्या वर्षीच्या पंचांगात पाहावी.

| दिवस | सण | तिथी | मुख्य पूजा / परंपरा |
|---|---|---|---|
| १ | वसुबारस | आश्विन कृष्ण द्वादशी | गाय-वासराची पूजा |
| २ | धनत्रयोदशी | आश्विन कृष्ण त्रयोदशी | धन्वंतरी पूजा, यम दीपदान |
| ३ | नरक चतुर्दशी | आश्विन कृष्ण चतुर्दशी | अभ्यंगस्नान, कारीट फोडणे |
| ४ | लक्ष्मीपूजन | आश्विन अमावास्या | लक्ष्मी, कुबेर आणि वही पूजन |
| ५ | दिवाळी पाडवा | कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा | बळीराजा पूजन, पतीला ओवाळणे |
| ६ | भाऊबीज | कार्तिक शुक्ल द्वितीया | बहिणीने भावाला ओवाळणे |
वसुबारस: दिवाळीचा पहिला दिवस
वसुबारसला गोवत्स द्वादशी असेही म्हणतात. दत्त संप्रदायात हाच दिवस गुरुद्वादशी म्हणून पाळला जातो. महाराष्ट्रात दिवाळीची सुरुवात याच दिवसापासून होते.
गाय-गुरांबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा दिवस आहे. संध्याकाळी गाईची वासरासह पूजा करून तिला बाजरीची भाकरी आणि गवारीच्या शेंगांच्या भाजीचा नैवेद्य दाखवला जातो.
सूर्य मावळल्यावर पहिली पणती देवघरात, मग कुलदेवता, ग्रामदेवता, गोठा आणि शेवटी अंगणात लावून दीपोत्सवाला सुरुवात होते. शहरात अनेक जण गाय-वासराची मूर्ती पुजतात किंवा गोशाळेत जातात.
👉 सविस्तर पूजा विधी, कथा आणि नियम: वसुबारस संपूर्ण माहिती
धनत्रयोदशी: आरोग्य आणि धनाची पूजा
आश्विन कृष्ण त्रयोदशीला धनत्रयोदशी किंवा धनतेरस साजरी होते. याच दिवशी देवांचे वैद्य धन्वंतरी अमृतकलश घेऊन समुद्रमंथनातून प्रकट झाले, म्हणून हा दिवस धन्वंतरी जयंती म्हणूनही ओळखला जातो.
या दिवशी चांगले आरोग्य आणि दीर्घायुष्यासाठी धन्वंतरीची पूजा होते. सोने-चांदी किंवा नवी भांडी खरेदी करणे शुभ मानले जाते. संध्याकाळी दक्षिणेकडे तोंड करून यमासाठी दिवा लावला जातो, त्याला यम दीपदान म्हणतात.
👉 पूजा विधी, यम दीपदानाची कथा आणि शुभेच्छा: धनत्रयोदशी संपूर्ण माहिती
नरक चतुर्दशी: अभ्यंगस्नानाचा दिवस
आश्विन कृष्ण चतुर्दशीला नरक चतुर्दशी येते. याला छोटी दिवाळी आणि रूप चतुर्दशी असेही म्हणतात. याच दिवशी भगवान श्रीकृष्ण आणि सत्यभामा यांनी नरकासुराचा वध केला.
पहाटे सूर्योदयापूर्वी तेल आणि उटणे लावून अभ्यंगस्नान केले जाते. नरकासुराचे प्रतीक म्हणून पायाने कारीट फोडले जाते आणि मग फराळाचा आस्वाद घेतला जातो.
👉 नरकासुर वधाची संपूर्ण कथा आणि 7 परंपरा: नरक चतुर्दशी संपूर्ण माहिती
लक्ष्मीपूजन: दिवाळीचा मुख्य दिवस
आश्विन अमावास्येला येणारे लक्ष्मीपूजन हा दिवाळीतील सर्वात महत्त्वाचा दिवस मानला जातो. वर्षातील सर्वात अंधारी रात्र दिव्यांनी उजळून टाकली जाते.
असे मानले जाते की या रात्री देवी लक्ष्मी सर्वत्र संचार करते आणि जिथे स्वच्छता, प्रकाश आणि प्रसन्नता असते तिथे वास करते. म्हणूनच दिवाळीपूर्वी घराची साफसफाई करण्याची परंपरा आहे.

लक्ष्मीपूजन कसे करतात?
- संध्याकाळी प्रदोषकाळात, म्हणजे सूर्यास्तानंतरच्या शुभ मुहूर्तावर पूजा केली जाते.
- चौरंगावर लाल वस्त्र घालून त्यावर लक्ष्मीची मूर्ती किंवा प्रतिमा ठेवतात. सोबत गणपती आणि धनाचे देव कुबेर यांचीही पूजा होते.
- घरातील दागिने, पैसे आणि व्यापारी लोक हिशोबाच्या वह्या पूजेत ठेवतात. याला वही पूजन म्हणतात.
- साळीच्या लाह्या, बत्तासे, धणे-गूळ आणि फराळाचा नैवेद्य दाखवला जातो.
- पूजेनंतर घरभर पणत्या लावल्या जातात आणि आतषबाजी केली जाते.
केरसुणी (झाडू) पूजन
महाराष्ट्रात लक्ष्मीपूजनाला नवी केरसुणी विकत घेऊन तिची हळद-कुंकू लावून पूजा केली जाते. केरसुणी घरातील दारिद्र्य आणि अस्वच्छता बाहेर काढते, म्हणून तिला लक्ष्मीचे रूप मानले जाते.
दिवाळी पाडवा (बलिप्रतिपदा)
कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेला दिवाळी पाडवा येतो. गुढीपाडवा, अक्षय्य तृतीया आणि दसऱ्याप्रमाणे हा दिवस साडेतीन शुभ मुहूर्तांपैकी एक (अर्धा मुहूर्त) मानला जातो. त्यामुळे नवी खरेदी, नवा व्यवसाय किंवा गृहप्रवेश यासाठी हा दिवस उत्तम मानतात.
बळीराजाची कथा
बळीराजा हा अत्यंत दानशूर आणि प्रजाहितदक्ष राजा होता. त्याच्या पराक्रमामुळे देवही चिंतेत पडले. तेव्हा भगवान विष्णूंनी वामन अवतार घेतला आणि बळीकडे फक्त तीन पावले जमीन मागितली.
वामनाने एका पावलात पृथ्वी आणि दुसऱ्या पावलात स्वर्ग व्यापला. तिसरे पाऊल कुठे ठेवू, असे विचारताच बळीने आपले मस्तक पुढे केले. वामनाने त्याला पाताळात पाठवले, पण त्याच्या दानशूरपणावर प्रसन्न होऊन वर्षातून एकदा पृथ्वीवर येण्याचा वर दिला.
म्हणूनच या दिवशी शेतकरी बळीराजाची प्रतिमा काढून पूजा करतात आणि म्हणतात, “इडा पिडा टळो आणि बळीचे राज्य येवो!”
पाडव्याच्या परंपरा
या दिवशी पत्नी पतीला औक्षण करून ओवाळते आणि पती तिला प्रेमाने ओवाळणी देतो. नवविवाहित जोडप्यांसाठी हा पहिला दिवाळसण विशेष असतो.
व्यापारी वर्ग याच दिवसापासून नवे आर्थिक वर्ष सुरू करतो. उत्तर भारतात याच दिवशी गोवर्धन पूजा आणि अन्नकूट साजरा होतो.
भाऊबीज (यमद्वितीया)
कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला भाऊबीज साजरी होते. याला यमद्वितीया असेही म्हणतात. भाऊ-बहिणीच्या प्रेमाचा हा दिवस म्हणजे दिवाळी सण संपताना येणारी गोड सांगता.
यम आणि यमुनेची कथा
मृत्यूचे देव यमराज आणि यमुना ही भावंडे होती. यमुनेने अनेकदा बोलावूनही कामामुळे यमराज तिच्याकडे जाऊ शकले नाहीत.
शेवटी कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला ते बहिणीच्या घरी आले. यमुनेने आनंदाने त्यांचे औक्षण केले आणि प्रेमाने जेवू घातले. प्रसन्न झालेल्या यमराजांनी वर दिला की या दिवशी जो भाऊ बहिणीकडे जाऊन ओवाळून घेईल, त्याला अपमृत्यूचे भय राहणार नाही.
भाऊबीज कशी साजरी करतात?
बहीण पाटाभोवती रांगोळी काढून भावाला बसवते, कुंकवाचा टिळा लावून निरांजनाने ओवाळते आणि गोड घास भरवते. भाऊ तिला ओवाळणी म्हणून भेटवस्तू देतो आणि रक्षणाचे वचन देतो.
ज्या मुलींना भाऊ नाही, त्या चंद्राला भाऊ मानून ओवाळतात, ही महाराष्ट्रातील सुंदर परंपरा आहे. देशभरात हाच सण भाई दूज म्हणून ओळखला जातो, त्याविषयी भाई दूजच्या माहितीत अधिक वाचता येईल.
दिवाळीचा फराळ आणि इतर परंपरा
फराळ, रोषणाई आणि रांगोळीशिवाय दिवाळी सण पूर्ण होत नाही.
फराळ: चकली, करंजी, शंकरपाळी, अनारसे, बेसनाचे आणि रव्याचे लाडू, चिवडा आणि कडबोळी. शेजारी-नातेवाईकांना फराळाचे ताट देण्याची प्रथा आपुलकी वाढवते.
आकाशकंदील आणि पणत्या: घराबाहेर आकाशकंदील लावणे आणि अंगणात मातीच्या पणत्या लावणे ही दिवाळीची सर्वात सुंदर ओळख आहे.
रांगोळी: दारात ठिपक्यांची आणि रंगांची रांगोळी काढून लक्ष्मीचे स्वागत केले जाते.
किल्ला बनवणे: महाराष्ट्रात मुले मातीचे किल्ले बनवून त्यावर मावळ्यांची चित्रे मांडतात. यातून छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या इतिहासाची ओळख होते.
फटाके: आनंदासाठी फटाके उडवताना लहान मुलांची काळजी घ्या आणि प्रदूषण कमी करणारे पर्याय निवडा.
दिवाळी सण आपल्याला काय शिकवतो?
आपली संस्कृती हजारो वर्षे जुनी आहे आणि प्रत्येक सणामागे जगण्याचे एक सूत्र दडलेले आहे. दिवाळी सण आपल्याला कृतज्ञता, स्वच्छता, आरोग्य, नात्यांमधील प्रेम आणि वाईटावर विजय मिळवण्याची प्रेरणा देतो.
पैशाने अनेक गोष्टी विकत घेता येतात, पण आनंद विकत घेता येत नाही. आनंद साजरा करावा लागतो, आणि सण हे त्याचे सर्वात सुंदर माध्यम आहेत. सणांमधून मिळणारी सकारात्मक ऊर्जा आयुष्याची नौका पार करायला बळ देते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
दिवाळी सण किती दिवसांचा असतो?
महाराष्ट्रात वसुबारस ते भाऊबीज अशी साधारण सहा दिवसांची दिवाळी असते. वसुबारस वगळून धनत्रयोदशी ते भाऊबीज याला “पाच दिवसांची दिवाळी” असेही म्हणतात.
दिवाळीचा मुख्य दिवस कोणता?
आश्विन अमावास्येचे लक्ष्मीपूजन हा दिवाळीचा मुख्य दिवस मानला जातो.
नरक चतुर्दशी की नरक चतुर्थी?
योग्य शब्द “नरक चतुर्दशी” आहे. चतुर्दशी म्हणजे चौदावी तिथी, तर चतुर्थी म्हणजे चौथी तिथी.
पाडव्याला बलिप्रतिपदा का म्हणतात?
हा दिवस बळीराजाच्या स्मरणार्थ साजरा होतो आणि ती प्रतिपदा तिथी असते, म्हणून त्याला बलिप्रतिपदा म्हणतात.
भाऊबीजला यमद्वितीया का म्हणतात?
या द्वितीयेला यमराज आपल्या बहिणीकडे, यमुनेकडे, जेवायला गेले होते, म्हणून या दिवसाला यमद्वितीया म्हणतात.
निष्कर्ष
वसुबारसच्या पहिल्या पणतीपासून भाऊबीजेच्या ओवाळणीपर्यंत, दिवाळी सण आपल्याला निसर्ग, आरोग्य, धन, कुटुंब आणि नात्यांचा आदर करायला शिकवतो. प्रत्येक दिवसाचे वेगळे महत्त्व आहे आणि सगळे मिळून एक संपूर्ण दीपोत्सव बनतो.
या दिवाळीत दारात पणती लावताना मनातही प्रेमाचा आणि सकारात्मकतेचा एक दिवा लावूया. आपणा सर्वांना आणि आपल्या कुटुंबाला दिवाळी सण आनंदात जावो, दिवाळीच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!
👉 हे पण वाचा: वसुबारस | धनत्रयोदशी | नरक चतुर्दशी | दसरा
ही माहिती आवडली असेल तर WhatsApp वर नक्की शेअर करा. शुभ दीपावली! 🙏
📸 मराठी रसिक आता Instagram वर!
देवीचे मंत्र, आरती, कथा आणि रोजचे सुंदर विचार थेट तुमच्या फोनवर.
Follow करा @marathirasiks


