National Symbols GK Questions Marathi: 15+ राष्ट्रीय प्रतीके

national symbols gk questions marathi

राष्ट्रीय प्रतीके (national symbols gk questions marathi) ही कोणत्याही देशाची ओळख असतात. ती देशाचा इतिहास, संस्कृती, निसर्ग आणि मूल्ये यांचे प्रतिनिधित्व करतात. भारतासारख्या विविधतेने नटलेल्या देशात राष्ट्रध्वज, राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रचिन्ह ही प्रतीके सर्व भारतीयांना एका धाग्यात बांधतात.

स्पर्धा परीक्षा (MPSC, पोलीस भरती, तलाठी, बँक, रेल्वे) आणि शालेय परीक्षांमध्ये राष्ट्रीय प्रतीकांवर हमखास प्रश्न विचारले जातात. या लेखात भारताच्या 15 हून अधिक राष्ट्रीय प्रतीकांची माहिती, इतर देशांची प्रतीके आणि शेवटी 20 सराव प्रश्न-उत्तरे दिली आहेत.

राष्ट्रीय प्रतीकभारताचे प्रतीकमहत्त्वाची माहिती
राष्ट्रध्वजतिरंगासंविधान सभेने 22 जुलै 1947 रोजी स्वीकारला
राष्ट्रगीतजन गण मनरवींद्रनाथ टागोर; 24 जानेवारी 1950 रोजी स्वीकृत
राष्ट्रीय गीतवंदे मातरम्बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय; ‘आनंदमठ’ कादंबरीतून
राष्ट्रचिन्हसारनाथ येथील अशोकस्तंभावरील सिंहमुद्रा26 जानेवारी 1950 रोजी स्वीकृत; ब्रीदवाक्य ‘सत्यमेव जयते’
राष्ट्रीय प्राणीवाघ1973 पासून (त्याआधी सिंह)
राष्ट्रीय पक्षीमोर1963 मध्ये घोषित
राष्ट्रीय फूलकमळशास्त्रीय नाव: Nelumbo nucifera
राष्ट्रीय फळआंबाशास्त्रीय नाव: Mangifera indica
राष्ट्रीय वृक्षवड (वटवृक्ष)शास्त्रीय नाव: Ficus benghalensis
राष्ट्रीय नदीगंगानोव्हेंबर 2008 मध्ये घोषित
राष्ट्रीय जलचर प्राणीगंगा नदीतील डॉल्फिन5 ऑक्टोबर 2009 रोजी घोषित
राष्ट्रीय वारसा प्राणीहत्ती2010 मध्ये घोषित
राष्ट्रीय दिनदर्शिकाशक संवत22 मार्च 1957 पासून; पहिला महिना चैत्र
चलन चिन्ह₹15 जुलै 2010; रचनाकार डी. उदय कुमार
राष्ट्रीय प्रतिज्ञा“भारत माझा देश आहे…”लेखक पैडिमर्री वेंकट सुब्बाराव (1962)
राष्ट्रीय खेळअधिकृत घोषणा नाहीहॉकी लोकप्रियपणे राष्ट्रीय खेळ मानला जातो

भारताच्या प्रमुख राष्ट्रीय प्रतीकांची सविस्तर माहिती

1. राष्ट्रध्वज: तिरंगा

भारतीय राष्ट्रध्वज, ज्याला तिरंगा असेही म्हणतात, हे आपल्या देशाचे मुख्य प्रतीक आहे. यात तीन आडवे पट्टे आहेत: वर केशरी, मध्ये पांढरा आणि खाली हिरवा. पांढऱ्या पट्ट्याच्या मध्यभागी नेव्ही निळ्या रंगाचे 24 आरे असलेले अशोकचक्र आहे. केशरी रंग धैर्य आणि त्याग, पांढरा रंग शांती आणि सत्य, तर हिरवा रंग श्रद्धा, सुपीकता आणि समृद्धी दर्शवतो. ध्वजाची लांबी आणि रुंदी यांचे प्रमाण 3:2 असते. ध्वजाची मूळ रचना पिंगली वेंकय्या यांच्या रचनेवर आधारित आहे आणि ध्वज फडकवण्याचे नियम ‘भारतीय ध्वज संहिता, 2002’ मध्ये दिले आहेत.

2. राष्ट्रगीत: जन गण मन

“जन गण मन” हे भारताचे राष्ट्रगीत आहे. ते गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांनी मूळ बंगाली भाषेत लिहिले. हे गीत 27 डिसेंबर 1911 रोजी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या कलकत्ता अधिवेशनात प्रथम गायले गेले. संविधान सभेने 24 जानेवारी 1950 रोजी त्याला राष्ट्रगीत म्हणून स्वीकारले. पूर्ण राष्ट्रगीत गाण्यासाठी सुमारे 52 सेकंद लागतात. या गीतात भारताच्या विविध प्रांतांचा उल्लेख असून देशाच्या एकतेचे वर्णन आहे.

3. राष्ट्रचिन्ह: अशोकस्तंभ

सारनाथ येथील सम्राट अशोकाच्या स्तंभावरील सिंहमुद्रा हे भारताचे राष्ट्रचिन्ह आहे. मूळ शिल्पात चार सिंह पाठीला पाठ लावून चार दिशांना तोंड करून उभे आहेत, पण चिन्हात एका वेळी तीनच दिसतात. खालच्या पट्टीवर मध्यभागी धर्मचक्र, उजवीकडे बैल आणि डावीकडे घोडा आहे. चिन्हाखाली देवनागरी लिपीत ‘सत्यमेव जयते’ हे ब्रीदवाक्य लिहिलेले आहे, जे ‘मुण्डक उपनिषद’ या प्राचीन ग्रंथातून घेतले आहे. हे चिन्ह 26 जानेवारी 1950 रोजी स्वीकारले गेले.

4. राष्ट्रीय गीत: वंदे मातरम्

“वंदे मातरम्” हे भारताचे राष्ट्रीय गीत आहे. त्याचे रचयिता बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय आहेत. 1882 साली प्रकाशित झालेल्या ‘आनंदमठ’ या कादंबरीतून हे गीत प्रसिद्ध झाले. 1896 च्या काँग्रेस अधिवेशनात ते रवींद्रनाथ टागोर यांनी गायले. स्वातंत्र्यलढ्यात हे गीत प्रेरणास्थान होते, म्हणून त्याला राष्ट्रगीताइतकाच सन्मान दिला जातो.

5. राष्ट्रीय प्राणी: वाघ

वाघ हा भारताचा राष्ट्रीय प्राणी आहे. 1973 मध्ये ‘प्रोजेक्ट टायगर’ सुरू झाला, त्याच काळात सिंहाऐवजी वाघाला हा दर्जा मिळाला. वाघाची ताकद, चपळता आणि शौर्य यांमुळे तो भारताचे प्रतीक मानला जातो. महाराष्ट्रातील ताडोबा-अंधारी, पेंच, मेळघाट, सह्याद्री, नवेगाव-नागझिरा आणि बोर हे व्याघ्र प्रकल्प प्रसिद्ध आहेत.

6. राष्ट्रीय पक्षी: मोर

मोर हा भारताचा राष्ट्रीय पक्षी आहे. 1963 मध्ये त्याला हा दर्जा मिळाला. मोराचा सुंदर पिसारा, त्याचा नाच आणि भारतीय संस्कृतीतील त्याचे पवित्र स्थान यांमुळे तो आपल्या देशाचे प्रतीक बनला. वन्यजीव संरक्षण कायदा, 1972 अंतर्गत मोराला पूर्ण संरक्षण आहे, त्यामुळे मोराची शिकार हा गुन्हा आहे.

7. राष्ट्रीय फूल: कमळ

कमळ हे भारताचे राष्ट्रीय फूल आहे. चिखलात उगवूनही स्वच्छ राहणारे कमळ पवित्रता आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. भारतीय धर्म आणि संस्कृतीत कमळाला खूप महत्त्व आहे.

8. राष्ट्रीय फळ: आंबा

आंबा हे भारताचे राष्ट्रीय फळ आहे. आंब्याला ‘फळांचा राजा’ म्हटले जाते. त्याची चव आणि पोषणमूल्य यांमुळे आंबा भारतीयांचे सर्वात आवडते फळ आहे. महाराष्ट्रातील कोकणचा हापूस आंबा जगभर प्रसिद्ध आहे.

9. राष्ट्रीय वृक्ष: वड (वटवृक्ष)

वड हा भारताचा राष्ट्रीय वृक्ष आहे. त्याच्या पारंब्या जमिनीत रुजून नवे खोड तयार होते, त्यामुळे हा वृक्ष दीर्घायुष्य आणि अमरत्वाचे प्रतीक मानला जातो. त्याची विशाल सावली लोकांना आधार देते, म्हणून वटपौर्णिमेसारख्या सणांमध्ये वडाची पूजा केली जाते.

10. राष्ट्रीय नदी: गंगा

गंगा ही भारताची राष्ट्रीय नदी आहे. नोव्हेंबर 2008 मध्ये तिला हा दर्जा मिळाला. गंगा नदीला पवित्र मानले जाते आणि भारतीयांच्या जीवनात तिला महत्त्वाचे स्थान आहे. तिच्या पाण्यात स्नान केल्याने पापक्षालन होते अशी श्रद्धा आहे. गंगा नदीतील डॉल्फिन हा भारताचा राष्ट्रीय जलचर प्राणी आहे.

11. राष्ट्रीय खेळ: अधिकृत घोषणा नाही

भारताचा राष्ट्रीय खेळ हॉकी आहे, असे बहुतेक पुस्तकांत लिहिलेले असते. पण भारत सरकारने कोणत्याही खेळाला अधिकृतपणे ‘राष्ट्रीय खेळ’ म्हणून घोषित केलेले नाही. केंद्रीय क्रीडा मंत्रालयाने 2012 मध्ये माहिती अधिकार अर्जाच्या उत्तरात हे स्पष्ट केले. तरीही भारतीय हॉकी संघाने ऑलिंपिकमध्ये 8 सुवर्णपदके जिंकली आहेत आणि मेजर ध्यानचंद यांच्यामुळे हॉकीला विशेष स्थान आहे. त्यामुळे हॉकीला लोकप्रियपणे राष्ट्रीय खेळ मानले जाते. मेजर ध्यानचंद यांचा जन्मदिवस, 29 ऑगस्ट, ‘राष्ट्रीय क्रीडा दिन’ म्हणून साजरा होतो.


इतर देशांची राष्ट्रीय प्रतीके

देशराष्ट्रीय प्रतीक
कॅनडामेपलचे पान (Maple Leaf)
फ्रान्सलिलीचे फूल (फ्लूर-द-लिस)
बेल्जियमसिंह
चीनड्रॅगन
पोलंडपांढरा गरुड
इंडोनेशियागरुड
केनियासिंह
मलेशियावाघ
सौदी अरेबियादोन तलवारींच्या मध्ये पामचे झाड
श्रीलंकासिंह
तुर्कीतारा व अर्धचंद्र

हेही वाचा: GK Question on Units of Measurement in Marathi | मोजण्याची एकके


राष्ट्रीय प्रतीकांवरील GK प्रश्न-उत्तरे

  1. भारताचा राष्ट्रध्वज संविधान सभेने कोणत्या दिवशी स्वीकारला? उत्तर: 22 जुलै 1947
  2. राष्ट्रध्वजातील अशोकचक्रात किती आरे असतात? उत्तर: 24
  3. राष्ट्रध्वजाची लांबी आणि रुंदी यांचे प्रमाण किती असते? उत्तर: 3:2
  4. ‘जन गण मन’ हे राष्ट्रगीत कोणी लिहिले? उत्तर: रवींद्रनाथ टागोर
  5. राष्ट्रगीत पहिल्यांदा कधी गायले गेले? उत्तर: 27 डिसेंबर 1911, कलकत्ता काँग्रेस अधिवेशन
  6. पूर्ण राष्ट्रगीत गाण्यासाठी किती वेळ लागतो? उत्तर: सुमारे 52 सेकंद
  7. ‘वंदे मातरम्’ हे गीत कोणत्या कादंबरीतून घेतले आहे? उत्तर: आनंदमठ (बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय)
  8. राष्ट्रचिन्ह कोणत्या ठिकाणच्या अशोकस्तंभावरून घेतले आहे? उत्तर: सारनाथ (उत्तर प्रदेश)
  9. ‘सत्यमेव जयते’ हे ब्रीदवाक्य कोणत्या ग्रंथातून घेतले आहे? उत्तर: मुण्डक उपनिषद
  10. राष्ट्रचिन्ह कोणत्या दिवशी स्वीकारले गेले? उत्तर: 26 जानेवारी 1950
  11. वाघाच्या आधी भारताचा राष्ट्रीय प्राणी कोणता होता? उत्तर: सिंह
  12. मोराला राष्ट्रीय पक्षी म्हणून कोणत्या वर्षी घोषित केले? उत्तर: 1963
  13. गंगा नदीला राष्ट्रीय नदीचा दर्जा कोणत्या वर्षी मिळाला? उत्तर: 2008
  14. भारताचा राष्ट्रीय जलचर प्राणी कोणता? उत्तर: गंगा नदीतील डॉल्फिन
  15. भारताचा राष्ट्रीय वारसा प्राणी कोणता? उत्तर: हत्ती
  16. भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका कोणती? उत्तर: शक संवत (22 मार्च 1957 पासून)
  17. रुपयाचे चिन्ह (₹) कोणी तयार केले? उत्तर: डी. उदय कुमार
  18. राष्ट्रीय प्रतिज्ञा कोणी लिहिली? उत्तर: पैडिमर्री वेंकट सुब्बाराव
  19. भारताचा अधिकृत राष्ट्रीय खेळ कोणता? उत्तर: सरकारने कोणताही खेळ अधिकृतपणे घोषित केलेला नाही; हॉकी लोकप्रियपणे राष्ट्रीय खेळ मानला जातो.
  20. मेपलचे पान हे कोणत्या देशाचे प्रतीक आहे? उत्तर: कॅनडा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

भारताची एकूण किती राष्ट्रीय प्रतीके आहेत?

सरकारने एकच अधिकृत यादी जाहीर केलेली नाही. राष्ट्रध्वज, राष्ट्रगीत, राष्ट्रीय गीत, राष्ट्रचिन्ह, राष्ट्रीय प्राणी, पक्षी, फूल, फळ, वृक्ष, नदी, दिनदर्शिका आणि चलन चिन्ह ही प्रमुख प्रतीके मानली जातात.

राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रीय गीत यात फरक काय?

‘जन गण मन’ हे राष्ट्रगीत आहे, तर ‘वंदे मातरम्’ हे राष्ट्रीय गीत आहे. दोघांनाही समान सन्मान दिला जातो.

हॉकी भारताचा राष्ट्रीय खेळ आहे का?

अधिकृतपणे नाही. सरकारने कोणत्याही खेळाला राष्ट्रीय खेळ म्हणून घोषित केलेले नाही. हॉकीला फक्त लोकप्रियपणे राष्ट्रीय खेळ म्हटले जाते.

महाराष्ट्राची राज्य प्रतीके कोणती?

महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी शेकरू, राज्य पक्षी हरियाल, राज्य फूल ताम्हण, राज्य वृक्ष आंबा आणि राज्य फुलपाखरू ब्लू मॉरमॉन आहे.

निष्कर्ष

राष्ट्रीय प्रतीके ही फक्त परीक्षेतील प्रश्न नसून आपल्या देशाच्या इतिहासाची आणि मूल्यांची ओळख आहेत. त्यांचा आदर करणे हे प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे. ही माहिती उपयुक्त वाटली तर आपल्या मित्रांसोबत नक्की शेअर करा आणि इतर GK प्रश्नांसाठी मराठी रसिकवरील आमचे इतर लेखही वाचा.


अधिक माहितीसाठी आमच्या सोशल मीडियाला फॉलो करा.

मराठी रसिक या आमच्या इंस्टाग्राम अकाउंटला फॉलो करा. येथे तुम्हाला संपूर्ण माहिती मराठीमध्ये मिळते.

📸 मराठी रसिक आता Instagram वर!

देवीचे मंत्र, आरती, कथा आणि रोजचे सुंदर विचार थेट तुमच्या फोनवर.

Follow करा @marathirasiks
Scroll to Top