वसुबारस, ज्याला गोवत्स द्वादशी असेही म्हणतात, हा दिवाळीच्या सणाची सुरुवात करणारा अतिशय पवित्र दिवस आहे. या दिवशी गाय आणि तिच्या वासराची मनोभावे पूजा करून त्यांच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली जाते.
हिंदू संस्कृतीत गाईला “गोमाता” म्हणजेच माता मानले जाते. घरातील मुलाबाळांना उत्तम आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि कुटुंबाला सुख-समृद्धी लाभावी, या भावनेने महिला वसुबारस दिवशी व्रत करतात.
चला तर मग, या लेखात वसुबारस म्हणजे काय, त्याचे महत्त्व, पौराणिक संदर्भ, पूजेची पद्धत, व्रताचे नियम, शुभेच्छा आणि विद्यार्थ्यांसाठी निबंध सविस्तर जाणून घेऊया.
वसुबारस म्हणजे काय?
“वसु” म्हणजे धन आणि “बारस” म्हणजे द्वादशी. गाय हेच खरे धन मानले जात असल्याने या दिवसाला वसुबारस असे नाव पडले. संस्कृतमध्ये “गो” म्हणजे गाय आणि “वत्स” म्हणजे वासरू, म्हणून याला गोवत्स द्वादशी म्हणतात.
महाराष्ट्रात प्रचलित पंचांगानुसार हा सण आश्विन कृष्ण द्वादशीला येतो. उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगानुसार हीच तिथी कार्तिक कृष्ण द्वादशी म्हणून ओळखली जाते. दोन्ही नावे एकाच दिवसाची आहेत. धनत्रयोदशीच्या आदल्या दिवशी हा सण साजरा होतो.
या सणाविषयी अधिक माहिती वसुबारसच्या विकिपीडिया पानावर वाचता येते.
वसुबारस सणाचे महत्त्व
वसुबारस हा केवळ एक धार्मिक विधी नाही, तर मुक्या प्राण्यांबद्दल प्रेम आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस आहे. या सणाचे महत्त्व पुढील तीन मुद्द्यांत समजून घेऊया.
१. गाय आणि वासराची पूजा
गाय आपल्याला दूध, दही, तूप देते आणि शेतीसाठी तिची संतती उपयोगी पडते. म्हणूनच तिला गोमाता म्हणून पूजले जाते. ३३ कोटी देवांचा वास गाईमध्ये असतो, अशी श्रद्धा आहे.
२. संतती आणि समृद्धीसाठी व्रत
गाय आणि वासराचे नाते हे आई आणि बाळाच्या प्रेमाचे प्रतीक आहे. आपल्या मुलांचे रक्षण व्हावे आणि घरात सुख-समृद्धी नांदावी, म्हणून माता हे व्रत करतात.
३. शेतकरी आणि ग्रामीण संस्कृती
ग्रामीण महाराष्ट्रात गाय-बैल हे शेतकऱ्याचे खरे धन आहे. या दिवशी गोठा स्वच्छ करून सजवला जातो आणि गोधनाचा सन्मान केला जातो.
वसुबारस आणि कामधेनुची पौराणिक कथा
पौराणिक कथेनुसार देव आणि दानवांनी अमृतासाठी समुद्रमंथन केले. त्या मंथनातून चौदा रत्ने बाहेर आली. त्यापैकी एक रत्न म्हणजे कामधेनु गाय होती.
कामधेनु ही सर्व इच्छा पूर्ण करणारी दिव्य गाय मानली जाते. कामधेनु गायीविषयी अनेक पुराणांत उल्लेख आढळतो. तिची कन्या नंदिनी हिचीही पूजा केली जाते.
भगवान श्रीकृष्णाला “गोपाल” म्हणतात, कारण त्यांनी बालपणी गोकुळात गायींची सेवा केली. त्यामुळे गोपूजेला भक्तिमार्गातही विशेष स्थान आहे.
वसुबारस पूजा विधी
या पूजेची पारंपरिक पद्धत पुढीलप्रमाणे आहे. प्रत्येक घरात आणि गावात थोडाफार फरक असू शकतो, पण भाव एकच असतो.
१. उपवासाचा संकल्प
महिला सकाळी स्नान करून व्रताचा संकल्प करतात. दिवसभर उपवास करून संध्याकाळी पूजा झाल्यानंतरच अन्न ग्रहण केले जाते.
२. गाय आणि वासराला स्नान
सकाळी गाईला व वासराला आंघोळ घातली जाते. गोठा स्वच्छ करून तिथे रांगोळी काढली जाते.
३. सजावट
गाय आणि वासराच्या अंगावर हळद, कुंकू आणि गंध लावून त्यांना सजवले जाते. शिंगांना रंग लावला जातो आणि गळ्यात व पाठीवर फुलांच्या माळा घातल्या जातात.
४. गोधूलि वेळेची पूजा
संध्याकाळी गायी चरून परत येतात त्या वेळेला गोधूलि वेळ म्हणतात. या वेळी गाय आणि वासराच्या पायावर पाणी घालून, हळद-कुंकू वाहून त्यांचे औक्षण केले जाते.
५. नैवेद्य
गाय आणि वासराला बाजरीची भाकरी, गूळ, मूग-भात किंवा पुरणाचा नैवेद्य दाखवला जातो. काही घरांत हिरवा चारा आणि गोडधोडही खाऊ घातले जाते.
६. प्रदक्षिणा आणि नमस्कार
पूजेनंतर गाईला प्रदक्षिणा घातली जाते आणि मनोभावे नमस्कार केला जातो. संध्याकाळी घरासमोर पणत्या लावून दिवाळीच्या दिव्यांची सुरुवात होते.
७. शहरात वसुबारस कशी साजरी करावी?
शहरात घरी गाय नसल्यास जवळच्या गोशाळेत किंवा मंदिरातील गाईची पूजा करता येते. तेही शक्य नसल्यास गाय-वासराच्या मूर्तीची किंवा चित्राची पूजा करून गोशाळेला चारा दान करावा.
वसुबारस पूजेचा मंत्र
गाईला अर्घ्य देताना हा पारंपरिक मंत्र म्हटला जातो:
क्षीरोदार्णवसम्भूते सुरासुरनमस्कृते ।
सर्वदेवमये मातर्गृहाणार्घ्यं नमो नमः ॥
अर्थ: क्षीरसागरातून प्रकट झालेल्या, देव-दानवांनी वंदन केलेल्या, सर्व देवांचा वास असलेल्या हे माते, हे अर्घ्य स्वीकार कर. तुला वारंवार नमस्कार.
नैवेद्य दाखवताना ही प्रार्थना म्हणतात:
सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलङ्कृते ।
मातर्ममाभिलषितं सफलं कुरु नन्दिनि ॥
वसुबारस व्रताचे नियम: काय खावे आणि काय टाळावे?
या व्रताचे काही खास आहार नियम आहेत. ते घराण्यानुसार थोडे बदलू शकतात.
गव्हाचे सेवन वर्ज्य
या व्रतामध्ये गहू आणि गव्हाचे पदार्थ खात नाहीत. अनेक ठिकाणी या दिवशी पालेभाज्या खाण्यासही मनाई असते.
गाईच्या दुधाचा त्याग
या दिवशी गाईचे दूध, दही किंवा तूप वापरले जात नाही. ते दूध वासरासाठी असते, असा यामागचा सुंदर भाव आहे.
काय खावे?
या दिवशी प्रामुख्याने बाजरीची भाकरी, गवारीची भाजी, मूग, मटकी यांसारखी कडधान्ये आणि भात खाल्ला जातो. गोड म्हणून गूळ वापरला जातो.
वसुबारसच्या शुभेच्छा
गाईचे पूजन, गोमातेची सेवा,
हीच खरी संस्कृती, हाच खरा ठेवा,
दिवाळीच्या पहिल्या दिव्याने उजळो घर,
वसुबारसच्या हार्दिक शुभेच्छा!
गोमातेच्या कृपेने
घरात नांदो सुख-समृद्धी,
आरोग्य, आनंद आणि भरभराटी,
शुभ वसुबारस!
वसुबारस निबंध मराठी
शाळेतील विद्यार्थ्यांसाठी या सणावर सोपा निबंध:
प्रस्तावना
भारत हा सण-उत्सवांचा देश आहे. येथे प्रत्येक सणामागे धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सामाजिक भावना जोडलेली असते. दिवाळीच्या सणाची सुरुवात ज्या पवित्र दिवसापासून होते, त्या दिवसाला वसुबारस किंवा गोवत्स द्वादशी म्हणतात.
हा सण मुख्यत्वे गाय आणि वासरावरील प्रेम व कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस आहे.
महत्त्व आणि पौराणिक संदर्भ
आपल्या संस्कृतीत गाईला गोमाता म्हणून मानाचे स्थान आहे. समुद्रमंथनाच्या वेळी क्षीरसागरातून कामधेनु गायीचा जन्म झाला, जी सर्व इच्छा पूर्ण करणारी मानली जाते.
या दिवशी गाय-वासराची पूजा केल्याने घरात सुख, शांती आणि समृद्धी नांदते, अशी श्रद्धा आहे. आपल्या मुलांना उत्तम आरोग्य लाभावे म्हणून माता या दिवशी व्रत करतात.
पूजेची पद्धत
सकाळी गाईला व वासराला आंघोळ घालून हळद, कुंकू व गंध लावून सजवले जाते. संध्याकाळी गोधूलि वेळेत त्यांच्या पायावर पाणी घालून औक्षण केले जाते, नैवेद्य दाखवला जातो आणि प्रदक्षिणा घातली जाते.
आहार आणि नियम
या दिवशी अनेक घरांत गव्हाचे पदार्थ आणि गाईच्या दुधाचे पदार्थ खात नाहीत. बाजरी, मूग आणि इतर धान्यांचे पदार्थ बनवले जातात.
समारोप
हा सण निसर्गाशी आणि मुक्या प्राण्यांशी जुळलेली आपली नाळ घट्ट करणारा सण आहे. आजच्या आधुनिक युगात प्राण्यांबद्दल दयाभाव ठेवणे अत्यंत गरजेचे आहे. हा सण आपल्याला प्राण्यांवर प्रेम करण्याचा आणि संस्कृती जतन करण्याचा मोलाचा संदेश देतो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
वसुबारस कोणत्या तिथीला येते?
वसुबारस आश्विन कृष्ण द्वादशीला, म्हणजे धनत्रयोदशीच्या आदल्या दिवशी येते. उत्तर भारतात ही तिथी कार्तिक कृष्ण द्वादशी म्हणून ओळखली जाते.
वसुबारसला कोणाची पूजा करतात?
या दिवशी गाय आणि तिच्या वासराची पूजा केली जाते.
वसुबारसला गहू का खात नाहीत?
हा व्रताचा पारंपरिक नियम आहे. या दिवशी गहू आणि गाईच्या दुधाचे पदार्थ टाळून बाजरी, मूग यांसारखे पदार्थ खाल्ले जातात.
वसुबारस आणि गोवत्स द्वादशी एकच आहेत का?
होय. महाराष्ट्रात याला वसुबारस म्हणतात, तर संस्कृत व इतर प्रांतांत गोवत्स द्वादशी म्हणतात.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे तर, वसुबारस हा दिवाळीचा पहिला दिवा लावणारा आणि गोमातेबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणारा सण आहे. गाय-वासराची पूजा, आईच्या मायेचे व्रत आणि निसर्गाशी जोडलेली नाळ यांमुळे हा सण खास ठरतो.
या दिवशी शक्य असल्यास गोशाळेत चारा दान करा आणि मुक्या प्राण्यांवर प्रेम करण्याचा संस्कार पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवा. आपणा सर्वांना वसुबारसच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!
👉 दिवाळीच्या सर्व दिवसांची माहिती: दिवाळी बद्दल संपूर्ण माहिती
👉 दिवाळीपूर्वी येणारा सण: दसरा सणाची संपूर्ण माहिती
ही माहिती आवडली असेल तर WhatsApp वर नक्की शेअर करा. शुभ वसुबारस! 🙏
हे पण वाचा
📸 मराठी रसिक आता Instagram वर!
देवीचे मंत्र, आरती, कथा आणि रोजचे सुंदर विचार थेट तुमच्या फोनवर.
Follow करा @marathirasiks