नवरात्रीचे नऊ दिवस देवीची उपासना केल्यानंतर दहाव्या दिवशी येतो तो दसरा सण, म्हणजेच विजयादशमी. आश्विन शुद्ध दशमीला साजरा होणारा हा सण भारतीय संस्कृतीतील अत्यंत महत्त्वाचा आणि उत्साहाचा सण आहे.
दसरा सण हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मानला जातो. असत्यावर सत्याच्या आणि वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे हे प्रतीक आहे. श्रीरामाने रावणाचा वध केला तो आणि पांडवांनी अज्ञातवास संपवून शस्त्रपूजा केली तो दिवस म्हणजेच दसरा.
हा सण माणसाला नैराश्य आणि वाईट प्रवृत्तींवर मात करून विजयाचा मार्ग पत्करण्याची प्रेरणा देतो. चला तर मग, या लेखात दसऱ्याच्या परंपरा, पौराणिक कथा, पूजा आणि या दिवशी काय टाळावे, हे सविस्तर जाणून घेऊया.
दसरा सण कधी आणि का साजरा करतात?
दसरा सण दरवर्षी आश्विन महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील दशमीला साजरा केला जातो. नवरात्र संपल्यावर लगेच येणारा हा दिवस सहसा सप्टेंबर किंवा ऑक्टोबर महिन्यात येतो. “दशहरा” या शब्दाचा अर्थ दहा तोंडांच्या रावणाचा पराभव असा सांगितला जातो.
“विजयादशमी” म्हणजे विजय मिळवून देणारी दशमी. या दिवशी सुरू केलेले कोणतेही शुभ कार्य यशस्वी होते, अशी श्रद्धा आहे. या सणाविषयी अधिक माहिती विजयादशमीच्या विकिपीडिया पानावर वाचता येते.
साडेतीन मुहूर्त कोणते?
हिंदू पंचांगात काही दिवस असे आहेत की त्या दिवशी कोणतेही शुभ कार्य करण्यासाठी वेगळा मुहूर्त पाहावा लागत नाही. यांनाच साडेतीन मुहूर्त म्हणतात:
- गुढीपाडवा (चैत्र शुद्ध प्रतिपदा)
- अक्षय्य तृतीया (वैशाख शुद्ध तृतीया)
- विजयादशमी / दसरा (आश्विन शुद्ध दशमी)
- बलिप्रतिपदा / दिवाळी पाडवा (कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा), हा अर्धा मुहूर्त मानला जातो.
म्हणूनच या दिवशी नवीन वाहन, सोने, घर खरेदी, नवीन व्यवसायाची सुरुवात किंवा मुलांच्या शिक्षणाचा श्रीगणेशा केला जातो.
महाराष्ट्रातील दसरा सणाच्या परंपरा
महाराष्ट्रात दसरा सण अत्यंत उत्साहात आणि विविध परंपरांनुसार साजरा केला जातो. यातील प्रमुख परंपरा पुढीलप्रमाणे आहेत.
१. शमीपूजा आणि सोने लुटणे
दसऱ्याच्या दिवशी आपट्याच्या पानांना “सोने” मानून ती एकमेकांना वाटली जातात. “सोनं घ्या, सोन्यासारखं राहा” असे म्हणत मोठ्यांना नमस्कार केला जातो.
प्राचीन काळी योद्धे मोहिमेवरून सोन्या-नाण्याची लूट करून परत यायचे आणि आपट्याची पाने वाटून आनंद साजरा करायचे, असे सांगितले जाते. यातून आपापसातील दुजाभाव मिटतो आणि आपुलकी व सलोखा वाढतो.
२. शस्त्र आणि वाहनांची पूजा
या दिवशी शस्त्र, अवजारे, पुस्तके आणि वाहनांची पूजा करण्याची प्रथा आहे. शेतकरी आपल्या शेतीच्या साहित्याची पूजा करतात. व्यावसायिक आणि नोकरदार आपापल्या कामाच्या साधनांची पूजा करून प्रगतीसाठी प्रार्थना करतात.
३. सरस्वती पूजन
अनेक घरांमध्ये मुले पाटीवर किंवा कागदावर सरस्वतीचे चित्र काढून त्याची आणि वह्या-पुस्तकांची पूजा करतात. विद्या आणि ज्ञानाचा सन्मान करणे, हा यामागचा भाव आहे.
४. सीमोल्लंघन
दसऱ्याला “सीमोल्लंघन” असेही म्हणतात. या दिवशी गावाची किंवा शहराची सीमा ओलांडून शुभ कार्यासाठी बाहेर पडण्याची जुनी परंपरा आहे. पूर्वी राजे आणि सरदार याच दिवशी मोहिमेवर निघत असत.
आजच्या काळात सीमोल्लंघनाचा अर्थ आपल्या मर्यादा ओलांडून नवे ध्येय गाठणे, असाही घेतला जातो.
५. रावण दहन
विजयादशमीच्या दिवशी अनेक ठिकाणी रावणाच्या मोठ्या पुतळ्याचे दहन केले जाते. असत्यावर सत्याच्या आणि वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचा हा उत्सव पाहण्यासाठी मोठी गर्दी जमते.
६. पुरणपोळीचा नैवेद्य
दसरा सण म्हटला की महाराष्ट्रात पुरणपोळीचा नैवेद्य आवर्जून केला जातो. घरोघरी झेंडूच्या फुलांची तोरणे लावली जातात आणि दारात रांगोळी काढली जाते.
दसरा सणामागील पौराणिक कथा
दसऱ्यामागे प्रामुख्याने दोन मोठ्या पौराणिक कथा सांगितल्या जातात. दोन्ही कथा असत्यावर सत्याच्या विजयाचे प्रतीक आहेत. यासोबतच “सोने लुटण्या”ची एक सुंदर कथाही महाराष्ट्रात प्रचलित आहे.
१. श्रीराम आणि रावण वध (रामायण कथा)
रावणाने सीतेचे अपहरण केल्यावर श्रीरामाने वानरसेनेच्या मदतीने लंका गाठली. रावण अत्यंत शक्तिशाली होता, पण अहंकाराने अंध झाला होता.
प्रचलित कथेनुसार, रावणाचा पराभव करण्यासाठी श्रीरामाने माता दुर्गा (चंडी देवी) यांची नऊ दिवस उपासना केली. दहाव्या दिवशी, म्हणजे आश्विन शुद्ध दशमीला, रावणाचा वध करून सीतामाईची सुटका केली. वाईटावर चांगल्याच्या या विजयाच्या आनंदात दसरा सण साजरा केला जातो.
२. पांडवांचा अज्ञातवास आणि शस्त्रपूजा (महाभारत कथा)
महाभारतानुसार, पांडवांना १२ वर्षांचा वनवास आणि १ वर्षाचा अज्ञातवास भोगावा लागला. अज्ञातवासाच्या वर्षी त्यांनी आपली सर्व शस्त्रे एका शमीच्या झाडावर लपवून ठेवली आणि स्वतः विराट राजाच्या राज्यात वेश बदलून राहिले.
अज्ञातवास पूर्ण झाल्यावर दसऱ्याच्या दिवशी पांडवांनी त्या शमीच्या झाडावरून आपली शस्त्रे खाली उतरवली आणि त्यांची पूजा केली. त्यानंतर त्यांनी कौरवांवर विजय मिळवला.
याच कारणामुळे दसऱ्याला शमीपूजन आणि शस्त्रपूजा करण्याची परंपरा सुरू झाली, असे मानले जाते. शमी वृक्षाविषयी अधिक माहिती शमीच्या विकिपीडिया पानावर वाचता येते.
३. कौत्स आणि रघुराजाची कथा (सोने लुटण्याची कथा)
वरतंतू ऋषींचा शिष्य कौत्स याला गुरुदक्षिणा म्हणून चौदा कोटी सुवर्णमुद्रा हव्या होत्या. तो दानशूर रघुराजाकडे गेला, पण राजाचा खजिना तेव्हा रिकामा होता.
रघुराजाने कुबेरावर स्वारी करण्याचे ठरवले. घाबरलेल्या कुबेराने आपट्याच्या आणि शमीच्या झाडांवर सोन्याच्या मोहरांचा वर्षाव केला. कौत्साने गरजेपुरत्याच मुद्रा घेतल्या आणि उरलेले सोने लोकांनी लुटले. तो दिवस दसऱ्याचा होता, अशी कथा सांगितली जाते.
दसरा सणाची पूजा कशी करावी?
- सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि घर स्वच्छ करून दाराला झेंडूच्या फुलांचे तोरण लावावे.
- देवपूजा करून नवरात्रीचे घट असल्यास त्यांचे विधिवत उत्थापन करावे.
- घरातील शस्त्रे, अवजारे, वाहने आणि वह्या-पुस्तके स्वच्छ करून त्यांना हळद-कुंकू, फुले वाहून पूजा करावी.
- संध्याकाळी गावाच्या सीमेवर किंवा मंदिराजवळ जाऊन शमी किंवा आपट्याच्या झाडाची पूजा करावी.
- आपट्याची पाने “सोने” म्हणून घरी आणावी, देवाला अर्पण करावी आणि मग मोठ्यांना देऊन आशीर्वाद घ्यावा.
- पुरणपोळीचा नैवेद्य दाखवून सर्वांनी एकत्र भोजन करावे.
दसऱ्याच्या दिवशी काय टाळावे?
या दिवसाला खूप मोठे सांस्कृतिक आणि धार्मिक महत्त्व आहे. त्यामुळे काही गोष्टी टाळाव्यात, असे मानले जाते:
- झाडे किंवा आपट्याच्या फांद्या तोडणे: आपट्याची किंवा शमीची पाने आदराने लुटली जातात, पण झाडांची अनावश्यक तोडफोड करणे अशुभ मानले जाते. शक्यतो थोडीच पाने घ्यावीत किंवा बाजारातून आणावीत.
- वाद आणि नकारात्मकता: दसरा हा आनंदाचा आणि विजयाचा सण आहे. या दिवशी कोणाशीही वाद घालणे, भांडणे किंवा घरात अशांतता निर्माण करणे टाळावे.
- अशुभ किंवा वाईट कर्म: हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक शुभ दिवस असल्याने कोणतेही अनैतिक काम करू नये. नवीन चांगल्या कामाची सुरुवात करण्यासाठी मात्र हा दिवस उत्तम मानला जातो.
- मांसाहार व मद्यपान: अनेक घरांमध्ये या दिवशी सात्त्विक आहार बनवला जातो आणि शुद्ध आचार-विचार पाळले जातात. त्यामुळे शक्यतो तामसी अन्न आणि मद्यपान टाळले जाते.
- आळस: उशिरापर्यंत झोपणे चांगले मानले जात नाही. सकाळी लवकर उठून देवपूजा, शस्त्र-वाहन पूजन आणि सीमोल्लंघनाची परंपरा उत्साहात पाळावी.
दसरा सणाच्या शुभेच्छा
आपट्याची पाने, झेंडूची फुले,
घेऊन आला दसरा सण,
सोन्यासारखे नाते जपूया,
दसऱ्याच्या हार्दिक शुभेच्छा!
असत्यावर सत्याचा विजय होवो,
अंधारावर प्रकाशाचा विजय होवो,
आपल्या आयुष्यात नवी उमेद येवो,
विजयादशमीच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
दसरा सण कोणत्या तिथीला येतो?
आश्विन शुद्ध दशमीला, म्हणजे नवरात्र संपल्यानंतर लगेच दहाव्या दिवशी.
दसऱ्याला आपट्याची पाने का वाटतात?
आपट्याची पाने “सोने” मानली जातात. कौत्स-रघुराजाची कथा आणि जुन्या काळातील विजयी योद्ध्यांच्या लुटीची आठवण म्हणून ती वाटली जातात. यातून नात्यांमधील गोडवा वाढतो.
सीमोल्लंघन म्हणजे काय?
गावाची किंवा शहराची सीमा ओलांडून शुभ कार्यासाठी बाहेर पडणे. पूर्वी राजे याच दिवशी मोहिमेवर निघत असत.
दसरा साडेतीन मुहूर्तांपैकी कितवा मुहूर्त आहे?
गुढीपाडवा, अक्षय्य तृतीया, विजयादशमी आणि अर्धा मुहूर्त बलिप्रतिपदा, यांपैकी दसरा हा एक पूर्ण मुहूर्त आहे.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे तर, दसरा सण हा केवळ एक धार्मिक सण नसून मानवी जीवनातील सकारात्मकतेचा आणि सामाजिक सलोख्याचा उत्सव आहे. आपट्याची पाने एकमेकांना वाटून नात्यांमधील दुरावा मिटवणे आणि जुने वाद संपवून नव्याने सुरुवात करणे, हा या सणाचा मुख्य उद्देश आहे.
दसरा सण आपल्याला अहंकार आणि वाईटाचा नाश करून नेहमी धर्माच्या आणि सत्याच्या मार्गावर चालण्याची शिकवण देतो. आपणा सर्वांना विजयादशमीच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!
👉 नवरात्रीचा नववा दिवस: माता सिद्धिदात्री मंत्र आणि आरती
👉 दसऱ्यानंतर येणारा सण: दिवाळी बद्दल संपूर्ण माहिती
ही माहिती आवडली असेल तर WhatsApp वर नक्की शेअर करा. शुभ दसरा! 🙏
📸 मराठी रसिक आता Instagram वर!
देवीचे मंत्र, आरती, कथा आणि रोजचे सुंदर विचार थेट तुमच्या फोनवर.
Follow करा @marathirasiks