नाशिक कुंभमेळा हा गोदावरी नदीच्या काठी दर बारा वर्षांनी भरणारा सिंहस्थ महापर्व आहे. या काळात लाखो साधू-संत, आखाडे आणि भाविक नाशिक व त्र्यंबकेश्वर येथे पवित्र स्नानासाठी येतात.
प्रयागराज, हरिद्वार आणि उज्जैनप्रमाणेच नाशिक-त्र्यंबकेश्वर हे कुंभाच्या चार पवित्र स्थळांपैकी एक आहे. नाशिक कुंभमेळा हा महाराष्ट्रात भरणारा एकमेव कुंभमेळा आहे, त्यामुळे मराठी माणसासाठी त्याचे विशेष नाते आहे.
या लेखात आपण कुंभमेळ्याची अमृतकुंभ कथा, सिंहस्थ हे नाव का पडले, गोदावरीची आख्यायिका, अमृत स्नानाची परंपरा, आखाडे आणि कुंभ काळात दर्शन घ्यावीत अशी नाशिक परिसरातील आठ प्रमुख ठिकाणे पाहणार आहोत.
नाशिक कुंभमेळा म्हणजे काय?
“कुंभ” म्हणजे कलश, आणि “मेळा” म्हणजे लोकांचा मोठा मेळावा. अमृताने भरलेल्या कलशाच्या स्मरणार्थ भरणारा भक्तांचा महामेळावा म्हणजे कुंभमेळा.
नाशिक कुंभमेळा हा फक्त एका दिवसाचा उत्सव नाही. ध्वजारोहणापासून ध्वज उतरवण्यापर्यंत तो जवळपास वर्षभराहून अधिक काळ चालतो. त्यातले काही ठराविक दिवस अमृत स्नानाचे असतात, आणि त्या दिवशी गर्दी सर्वाधिक असते.
या मेळ्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्नान एकाच ठिकाणी होत नाही. नाशिक शहरातील रामकुंड आणि त्र्यंबकेश्वर येथील कुशावर्त तीर्थ, अशा दोन ठिकाणी पर्वणीचे स्नान होते. म्हणून अधिकृत भाषेत याला “नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थ कुंभमेळा” म्हणतात.
जगातील सर्वात मोठ्या शांततापूर्ण धार्मिक मेळाव्यांपैकी एक असलेल्या कुंभमेळ्याला युनेस्कोने मानवतेचा अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणून मान्यता दिली आहे. त्याचा जागतिक इतिहास कुंभमेळ्याच्या विकिपीडिया लेखात तपशीलवार वाचता येतो.
अमृतकुंभाची पौराणिक कथा
पुराणांनुसार देव आणि दानवांनी मिळून अमृत मिळवण्यासाठी समुद्रमंथन केले. मंदार पर्वत रवी झाला आणि वासुकी नाग दोरी झाला. मंथनातून हलाहल विष, कामधेनू, लक्ष्मी अशी चौदा रत्ने निघाली, आणि शेवटी धन्वंतरी अमृतकलश घेऊन प्रकट झाले.
धन्वंतरींची कथा आपण धनत्रयोदशीच्या माहितीत सविस्तर वाचू शकता.
अमृत दानवांच्या हाती लागू नये म्हणून इंद्रपुत्र जयंत तो कलश घेऊन पळाला, अशी एक प्रचलित कथा आहे. (काही ग्रंथांत गरुड किंवा धन्वंतरींचा उल्लेख येतो.) दानवांनी त्याचा पाठलाग केला. या झटापटीत कलशातील अमृताचे थेंब पृथ्वीवर चार ठिकाणी सांडले.
ती चार ठिकाणे म्हणजे प्रयागराज, हरिद्वार, उज्जैन आणि नाशिक-त्र्यंबकेश्वर. नाशिकमध्ये ते थेंब गोदावरीत पडले, अशी श्रद्धा आहे. म्हणूनच नाशिक कुंभमेळा अमृतस्नानाची पर्वणी मानला जातो.
देव-दानवांचा हा संघर्ष बारा दिव्य दिवस चालला. देवांचा एक दिवस म्हणजे माणसांचे एक वर्ष, म्हणून दर बारा वर्षांनी प्रत्येक ठिकाणी कुंभ भरतो, असे पारंपरिक स्पष्टीकरण दिले जाते.
सिंहस्थ कुंभमेळा हे नाव का पडले?
कुंभमेळ्याची वेळ ग्रहस्थितीवरून ठरते. गुरू (बृहस्पती) ग्रह सिंह राशीत प्रवेश करतो तेव्हा गोदावरीकाठी कुंभपर्व सुरू होते. सिंह राशीतील गुरूमुळे याला “सिंहस्थ” असे नाव मिळाले.
गुरूला राशीचक्र पूर्ण करायला साधारण बारा वर्षे लागतात. म्हणूनच नाशिक कुंभमेळा दर बारा वर्षांनी येतो. उज्जैनच्या कुंभालाही सिंहस्थ म्हणतात, पण तिथे स्नान क्षिप्रा नदीत होते.
गुरू सिंह राशीत असतानाचा संपूर्ण काळ पवित्र मानला जातो. त्या काळात गोदावरीस्नान, दान, श्राद्ध आणि तीर्थयात्रा यांचे पुण्य अनेक पटींनी वाढते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

गोदावरी आणि गौतम ऋषींची आख्यायिका
नाशिक कुंभमेळा गोदावरीशिवाय अपूर्ण आहे. गोदावरीला “दक्षिण गंगा” आणि “गौतमी” अशी नावे आहेत, आणि त्यामागे गौतम ऋषींची कथा आहे.
ब्रह्मगिरी पर्वतावर गौतम ऋषी आणि अहिल्या आश्रमात राहत होते. एकदा त्यांच्या हातून नकळत एका गायीचा मृत्यू झाला. गोहत्येच्या पापातून मुक्त होण्यासाठी त्यांनी कठोर तप करून भगवान शंकराला प्रसन्न केले.
शंकरांनी आपल्या जटेतील गंगा ब्रह्मगिरीवर सोडली. गौतम ऋषींनी आणली म्हणून ती “गौतमी” झाली. गंगा पुढे वाहू लागली तेव्हा ऋषींनी दर्भ (कुश गवत) टाकून तिचा प्रवाह एका कुंडात थांबवला. तेच आजचे कुशावर्त तीर्थ.
शंकरांनी तिथेच त्र्यंबकेश्वर रूपात वास करावा, अशी विनंती गौतम ऋषींनी केली. म्हणून गोदावरीचा उगम आणि ज्योतिर्लिंग एकाच परिसरात आहेत. शिवभक्तीच्या अशा कथा आपण शिवलीलामृत अध्याय पहिला पासून वाचू शकता.
नाशिक कुंभमेळा: दोन ठिकाणी अमृत स्नान का?
इतर कुंभमेळ्यांमध्ये सर्व आखाडे एकाच घाटावर स्नान करतात. नाशिक कुंभमेळा मात्र याला अपवाद आहे.
- त्र्यंबकेश्वर, कुशावर्त तीर्थ: शैव (संन्यासी) आखाड्यांचे स्नान. हे शिवभक्त साधू असून त्यात नागा साधूंचाही समावेश असतो.
- नाशिक, रामकुंड: वैष्णव (बैरागी) आखाड्यांचे स्नान. हे रामभक्त साधू पंचवटीतील रामकुंडावर पर्वणीचे स्नान करतात.
पूर्वी स्नानाच्या क्रमावरून शैव संन्यासी आणि वैष्णव बैरागी यांच्यात वाद होत असत. 1789 च्या नाशिक कुंभात असा मोठा संघर्ष झाल्याचा उल्लेख पेशवेकालीन ताम्रपटात आहे. अशा वादांनंतर दोन्ही पंथांची स्नानाची ठिकाणे वेगळी झाली, असे मानले जाते.
पूर्वी या स्नानाला “शाही स्नान” म्हणत. आता प्रयागराजप्रमाणेच नाशिकमध्येही त्याला “अमृत स्नान” म्हटले जाते. आखाड्यांच्या मिरवणुकीनंतर साधूंचे स्नान झाले की मगच सामान्य भाविकांना घाटावर स्नान करता येते.
रामकुंडाची आख्यायिका, अस्थिविलय तीर्थ आणि घाटाचा इतिहास आपण रामकुंड नाशिक माहिती या लेखात सविस्तर वाचू शकता.
आखाडे, साधुग्राम आणि कुंभातील परंपरा
नाशिक कुंभमेळा पाहायला येणाऱ्यांचे खरे आकर्षण म्हणजे देशभरातून येणारे आखाडे. साधूंच्या या संघटनांना आदि शंकराचार्यांच्या काळापासूनची परंपरा आहे. आज एकूण तेरा मान्यताप्राप्त आखाडे मानले जातात.
ध्वजारोहण
गुरू सिंह राशीत प्रवेश करतो त्या मुहूर्तावर त्र्यंबकेश्वर आणि रामकुंड-पंचवटी येथे धर्मध्वज फडकवला जातो. इथून नाशिक कुंभमेळा अधिकृतपणे सुरू होतो. पर्व संपताना ध्वज उतरवला जातो, त्याला ध्वजावतरण म्हणतात.
साधुग्राम
नाशिकमध्ये वैष्णव आखाड्यांच्या निवासासाठी तपोवन परिसरात “साधुग्राम” हे तात्पुरते नगर उभारले जाते. तिथे तंबू, प्रवचन मंडप, भंडारे आणि अखंड भजन-कीर्तन सुरू असते. त्र्यंबकेश्वरमध्ये शैव आखाड्यांचे स्वतंत्र तळ असतात.
नगर प्रदक्षिणा आणि मिरवणूक
अमृत स्नानापूर्वी नगर प्रदक्षिणा होते. स्नानाच्या दिवशी आखाड्यांचे महंत, नागा साधू, ध्वज, घोडे, रथ, ढोल-ताशे आणि शंखनाद अशा भव्य मिरवणुकीने घाटाकडे जातात. हा सोहळा पाहण्यासाठी हजारो लोक रस्त्याच्या दुतर्फा उभे असतात.
दान, श्राद्ध आणि प्रवचन
नाशिक कुंभमेळा काळात अन्नदान, वस्त्रदान, गोदान, पितृश्राद्ध आणि संतांची प्रवचने ऐकणे यांना विशेष महत्त्व आहे. अनेक कुटुंबे या काळात आपल्या पितरांसाठी रामकुंडावर विधी करतात.
सिंहस्थ कुंभमेळा: महत्त्वाच्या तारखा
नाशिक-त्र्यंबकेश्वर कुंभमेळा प्राधिकरणाने आपल्या अधिकृत संकेतस्थळावर खालील प्रमुख तारखा दिल्या आहेत.
सिंहस्थ कुंभमेळा 2026-28: अधिकृत तारखा
- ध्वजारोहण (पर्वारंभ): 31 ऑक्टोबर 2026
- नगर प्रदक्षिणा, नाशिक: 29 जुलै 2027
- पहिले अमृत स्नान: 2 ऑगस्ट 2027
- दुसरे अमृत स्नान: 31 ऑगस्ट 2027
- तिसरे अमृत स्नान: 11 सप्टेंबर 2027 (रामकुंड, नाशिक) आणि 12 सप्टेंबर 2027 (कुशावर्त, त्र्यंबकेश्वर)
- ध्वजावतरण (पर्व समाप्ती): 24 जुलै 2028
अधिकृत घोषणा पाहा: तारखा, वेळा आणि वाहतूक व्यवस्थेत बदल होऊ शकतो. प्रवासाचे नियोजन करण्यापूर्वी simhasthamahakumbh.maharashtra.gov.in वरील ताजी घोषणा नक्की तपासा.
नाशिकमधील प्रमुख ठिकाणे
कुंभासाठी नाशिकला येणारे बहुतेक भाविक स्नानासोबत आसपासची तीर्थक्षेत्रेही पाहतात. नाशिक कुंभमेळा यात्रेत दर्शन घ्यावीत अशी आठ प्रमुख ठिकाणे थोडक्यात पाहू. प्रत्येक ठिकाणावर आमचा स्वतंत्र सविस्तर लेख लवकरच येत आहे.
1. त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग
बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले त्र्यंबकेश्वर नाशिकपासून सुमारे 28 ते 30 किमीवर आहे. इथल्या गाभाऱ्यात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांची प्रतीके असलेली तीन लहान लिंगे आहेत. काळ्या दगडातील सध्याचे मंदिर पेशवेकाळात बांधले गेले. शेजारचा ब्रह्मगिरी पर्वत आणि कुशावर्त तीर्थ याच परिसरात आहेत. मंदिराविषयी अधिक माहिती त्र्यंबकेश्वर मंदिराच्या विकिपीडिया पानावर मिळते.
2. रामकुंड
पंचवटीतील गोदावरीच्या पात्रातील हे कुंड नाशिकचे हृदय मानले जाते. श्रीराम इथे स्नान करत अशी श्रद्धा आहे, आणि अस्थिविलय तीर्थ म्हणून ते प्रसिद्ध आहे. वैष्णव आखाड्यांचे अमृत स्नान इथेच होते. सविस्तर माहिती: रामकुंड: आख्यायिका आणि इतिहास.
3. काळाराम मंदिर, पंचवटी आणि सीता गुंफा
काळ्या पाषाणातील श्रीराम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या मूर्तींमुळे या मंदिराला काळाराम नाव पडले. पेशवेकाळात सरदार रंगराव ओढेकर यांनी हे भव्य मंदिर बांधले. 1930 मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी याच मंदिरात प्रवेशासाठी ऐतिहासिक सत्याग्रह केला होता.
जवळच पाच वडांच्या परिसराला पंचवटी म्हणतात. तिथली अरुंद सीता गुंफा म्हणजे वनवासात सीतामाई राहिल्याची जागा, अशी श्रद्धा आहे. गुंफेत वाकून, कधी कधी रांगत जावे लागते.
4. कपालेश्वर मंदिर
रामकुंडासमोरच्या टेकडीवरचे हे प्राचीन शिवमंदिर. इथे शिवासमोर नंदी नाही, हे त्याचे वेगळेपण आहे. ब्रह्मदेवाचे पाचवे मस्तक छेदल्याने लागलेले पाप नंदीच्या सल्ल्याने गोदावरीस्नान करून शिवांनी धुतले, म्हणून नंदीला गुरूस्थानी मानून त्याला समोर बसवले नाही, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.
5. सप्तशृंगी देवी, वणी
नाशिकपासून सुमारे 60 किमीवर सात शिखरांच्या डोंगरावर अठरा हातांची सप्तशृंगी देवी आहे. महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी हे “अर्धे पीठ” मानले जाते. महिषासुराचा वध करणारी ही आदिशक्ती महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांची कुलदेवता आहे. नवरात्रातील देवीच्या रूपांविषयी आपण माता सिद्धिदात्री हा लेख वाचू शकता.
6. तपोवन
गोदावरी आणि कपिला नदीच्या संगमाजवळचा हा शांत परिसर. लक्ष्मणाने शूर्पणखेचे नाक कापले ते ठिकाण हेच, अशी परंपरा आहे. कुंभ काळात वैष्णव साधूंचे साधुग्राम इथेच वसते, त्यामुळे तपोवन त्या दिवसांत संतांच्या उपस्थितीने गजबजलेले असते.
7. स्वामीनारायण मंदिर
पंचवटी परिसरात, मुंबई-आग्रा महामार्गालगत केवडीवन येथे BAPS संस्थेचे हे श्री स्वामीनारायण मंदिर आहे. स्वच्छ परिसर, शांत वातावरण आणि आरती यांमुळे कुटुंबासोबत येणाऱ्या भाविकांचे ते आवडते ठिकाण झाले आहे.
8. पांडवलेणी (त्रिरश्मी लेणी)
मुंबई-आग्रा महामार्गाजवळच्या त्रिरश्मी डोंगरात कोरलेली ही सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वीची बौद्ध लेणी आहेत. सातवाहन काळातील शिलालेख, चैत्यगृह आणि भिक्षूंचे विहार इथे पाहायला मिळतात. पांडव इथे राहिले होते अशा लोकसमजुतीमुळे त्यांना पांडवलेणी हे नाव पडले, पण प्रत्यक्षात ती बौद्ध भिक्षूंसाठी कोरलेली लेणी आहेत.

कुंभ स्नानानंतर घरी जप करायचा आहे?
रुद्राक्षाची जपमाळ “ॐ नमः शिवाय” किंवा “श्रीराम जय राम जय जय राम” जपासाठी उपयोगी पडते. Amazon वर विविध प्रकार उपलब्ध आहेत.
कुंभमेळ्याला जाताना उपयुक्त सूचना
- नाशिक कुंभमेळा काळात, विशेषतः अमृत स्नानाच्या दिवशी, प्रचंड गर्दी असते. वृद्ध आणि लहान मुलांना सोबत घेणार असाल तर इतर दिवशी स्नानाचे नियोजन करा.
- हॉटेल आणि धर्मशाळांचे बुकिंग खूप आधी करा. कुंभ काळात दर वाढतात आणि जागा लवकर भरतात.
- मुलांच्या खिशात पालकांचे नाव व फोन नंबर लिहिलेली चिठ्ठी ठेवा. हरवल्यास जवळच्या पोलिस किंवा मदत केंद्राशी संपर्क करा.
- मोबाइल, पैसे आणि ओळखपत्र भिजू नयेत यासाठी वॉटरप्रूफ मोबाइल पाउच सोबत ठेवा.
- घाटावर पोलिस आणि जीवरक्षकांच्या सूचना पाळा. खोल पाण्यात जाऊ नका.
- गोदावरीत साबण, प्लास्टिक किंवा निर्माल्य टाकू नका. निर्माल्यासाठी ठेवलेल्या कलशांचाच वापर करा.
- वाहनतळ, शटल बस आणि रस्ते बंदची माहिती प्रशासनाच्या अधिकृत घोषणांमधूनच घ्या, सोशल मीडियावरील अफवांवर विश्वास ठेवू नका.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
नाशिक कुंभमेळा किती वर्षांनी भरतो?
नाशिक कुंभमेळा दर बारा वर्षांनी भरतो. गुरू ग्रह सिंह राशीत प्रवेश करतो तेव्हा हे पर्व सुरू होते, म्हणून त्याला सिंहस्थ कुंभमेळा म्हणतात.
भारतात कुंभमेळा कोणकोणत्या ठिकाणी भरतो?
प्रयागराज (गंगा-यमुना-सरस्वती संगम), हरिद्वार (गंगा), उज्जैन (क्षिप्रा) आणि नाशिक-त्र्यंबकेश्वर (गोदावरी) या चार ठिकाणी कुंभमेळा भरतो.
शाही स्नान आणि अमृत स्नान यात फरक आहे का?
नाही. दोन्ही एकाच स्नानाची नावे आहेत. आखाड्यांच्या पर्वणी स्नानाला पूर्वी शाही स्नान म्हणत, आता त्याला अमृत स्नान म्हटले जाते.
त्र्यंबकेश्वर कुंभमेळा आणि नाशिक कुंभ वेगळे आहेत का?
नाही, हा एकच सिंहस्थ कुंभमेळा आहे. फक्त शैव आखाडे त्र्यंबकेश्वरच्या कुशावर्त तीर्थावर आणि वैष्णव आखाडे नाशिकच्या रामकुंडावर स्नान करतात.
सामान्य भाविक अमृत स्नानाच्या दिवशी स्नान करू शकतात का?
हो. नाशिक कुंभमेळा हा सर्वांसाठी खुला आहे. आखाड्यांचे स्नान झाल्यानंतर प्रशासन घाट सामान्य भाविकांसाठी खुले करते. मात्र त्या दिवशी गर्दी आणि रस्ते निर्बंध जास्त असतात, म्हणून अधिकृत सूचना पाहूनच जा.
निष्कर्ष
थोडक्यात, नाशिक कुंभमेळा हा अमृतकुंभाची पुराणकथा, गोदावरीचे पावित्र्य, साधू-संतांची परंपरा आणि लाखो भाविकांची श्रद्धा यांचा एकत्र संगम आहे. बारा वर्षांतून एकदा येणारी ही पर्वणी प्रत्येक मराठी माणसाने एकदा तरी अनुभवावी अशीच आहे.
स्नानासोबत त्र्यंबकेश्वर, रामकुंड, काळाराम, कपालेश्वर, सप्तशृंगी आणि पांडवलेणी यांचे दर्शन घेतले तर नाशिकची यात्रा खऱ्या अर्थाने पूर्ण होते. या प्रत्येक ठिकाणाची सविस्तर माहिती आम्ही पुढील लेखांत देत आहोत.
ही माहिती उपयोगी वाटली तर कुंभाला जाणाऱ्या आपल्या मित्रांना आणि नातेवाईकांना WhatsApp वर नक्की शेअर करा. हर हर महादेव! जय श्रीराम! 🙏
📸 मराठी रसिक आता Instagram वर!
देवीचे मंत्र, आरती, कथा आणि रोजचे सुंदर विचार थेट तुमच्या फोनवर.
Follow करा @marathirasiks

