रामकुंड हे नाशिकमधील गोदावरी नदीवरचे सर्वात पवित्र तीर्थ मानले जाते. वनवासाच्या काळात प्रभू श्रीराम, सीतामाई आणि लक्ष्मण पंचवटीत राहिले, आणि श्रीराम याच कुंडात स्नान करत, अशी श्रद्धा आहे.
म्हणूनच नाशिकला येणारा प्रत्येक भाविक आधी इथे गोदावरीचे स्नान करतो आणि मगच काळाराम, कपालेश्वर किंवा त्र्यंबकेश्वराच्या दर्शनाला जातो.
या लेखात आपण रामकुंडाची आख्यायिका, अस्थिविलय तीर्थाचे महत्त्व, इतिहास, सिंहस्थ कुंभमेळ्यातील स्थान, परिसरातील मंदिरे आणि दर्शनाला जाताना उपयोगी पडतील अशा सूचना पाहणार आहोत.
रामकुंड नाशिक कुठे आहे?
रामकुंड नाशिक शहराच्या जुन्या भागात, पंचवटी परिसरात गोदावरी नदीच्या पात्रातच आहे. नदीच्या प्रवाहात दगडी बांधकाम करून हे कुंड तयार केलेले आहे, आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंना घाट व पायऱ्या आहेत.
त्र्यंबकेश्वराजवळच्या ब्रह्मगिरी पर्वतावर उगम पावणारी गोदावरी नाशिकमधून वाहत पुढे आंध्र प्रदेशातून बंगालच्या उपसागराला मिळते. भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाच्या या लांब नदीबद्दल अधिक माहिती गोदावरी नदीच्या विकिपीडिया पानावर वाचता येते.
गोदावरीला दक्षिण गंगा म्हणतात. त्यामुळे गंगास्नानाचे जे पुण्य काशीत मिळते, तेच पुण्य या घाटावर मिळते, अशी भाविकांची भावना आहे.
रामकुंडाची आख्यायिका
रामायणानुसार चौदा वर्षांच्या वनवासातील बराच काळ श्रीराम, सीता आणि लक्ष्मण यांनी गोदावरीकाठच्या पंचवटीत घालवला. पाच वडाच्या झाडांच्या परिसराला पंचवटी असे नाव पडले, असे सांगितले जाते.
पंचवटीत राहताना श्रीराम रोज गोदावरीच्या ज्या भागात स्नान करत, तो भाग म्हणजेच आजचे हे पवित्र कुंड, अशी परंपरागत श्रद्धा आहे. म्हणून या कुंडाला श्रीरामाचे नाव मिळाले.
दशरथ राजाचे श्राद्ध
स्थानिक परंपरेनुसार श्रीरामांनी आपले पिता दशरथ राजा यांचे श्राद्ध आणि तर्पण याच ठिकाणी केले. त्यामुळे आजही हे तीर्थ पितृकार्य, श्राद्ध आणि पिंडदानासाठी अत्यंत पवित्र स्थान मानले जाते.
शूर्पणखा आणि नाशिक हे नाव
याच पंचवटीत रावणाची बहीण शूर्पणखा आली होती. तिने सीतेवर हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा लक्ष्मणाने तिचे नाक कापले.
संस्कृतमध्ये नाकाला “नासिका” म्हणतात. या प्रसंगावरून या नगरीला नासिक, म्हणजेच नाशिक हे नाव पडले, अशी लोकप्रिय आख्यायिका आहे. पुढे सीताहरणाची घटनाही याच परिसरात घडली.
सीताहरणानंतर श्रीरामांनी लंकेत जाऊन रावणाचा वध केला. त्या विजयाचा उत्सव म्हणजे विजयादशमी, ज्याची कथा आपण दसरा सणाच्या माहितीत वाचू शकता.
अमृताचे थेंब
समुद्रमंथनातून निघालेला अमृतकलश नेत असताना अमृताचे काही थेंब पृथ्वीवर चार ठिकाणी पडले, अशी पुराणकथा आहे. प्रयागराज, हरिद्वार, उज्जैन आणि नाशिक-त्र्यंबकेश्वर ही ती चार ठिकाणे. नाशिकमध्ये ते थेंब गोदावरीत पडले, म्हणून या कुंडाचे पाणी अमृतासमान मानले जाते.
अस्थिविलय तीर्थ: रामकुंडाचे खास महत्त्व
रामकुंडाला “अस्थिविलय तीर्थ” असेही म्हणतात. येथे विसर्जित केलेल्या अस्थी पाण्यात विलीन होतात, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रासह देशभरातून लोक आपल्या दिवंगत नातेवाईकांच्या अस्थी विसर्जनासाठी येथे येतात.
महात्मा गांधी, पंडित जवाहरलाल नेहरू, इंदिरा गांधी आणि यशवंतराव चव्हाण यांच्यासह अनेक राष्ट्रीय नेत्यांच्या अस्थींचे विसर्जन येथे झाल्याचे सांगितले जाते.
अस्थी विसर्जनासोबत येथे दशक्रिया विधी, श्राद्ध, तर्पण आणि पिंडदान असे विधीही केले जातात. घाटावर हे विधी करणारे पुरोहित सहज भेटतात.

रामकुंडाचा इतिहास
आजचे दगडी रामकुंड इ.स. 1696 मध्ये चित्रराव खटारकर यांनी बांधले, असा उल्लेख मिळतो. ते सातारा भागातील खटाव गावचे वतनदार होते.
पुढे पेशवाईच्या काळात चौथे पेशवे माधवराव यांच्या मातोश्री गोपिकाबाई यांनी या कुंडाची दुरुस्ती केली. पेशवेकाळात नाशिकच्या घाटांवर अनेक मंदिरे आणि वाडे उभे राहिले, आणि या परिसराला आजचे रूप आले.
याच्या जवळच गोदावरीच्या पात्रात लक्ष्मण कुंड, सीता कुंड, धनुष्य कुंड अशी आणखी लहान कुंडे आहेत. प्रत्येक कुंडाशी रामायणातील एखादी कथा जोडलेली आहे.
रामकुंड आणि सिंहस्थ कुंभमेळा
गुरू ग्रह सिंह राशीत येतो तेव्हा नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर येथे सिंहस्थ कुंभमेळा भरतो. हा योग साधारण दर बारा वर्षांनी येतो. जगातील सर्वात मोठ्या धार्मिक मेळ्यांपैकी एक असलेल्या कुंभमेळ्याची संपूर्ण माहिती विकिपीडियावर उपलब्ध आहे.
नाशिकच्या कुंभमेळ्यात वैष्णव आखाड्यांचे साधू याच कुंडात पवित्र स्नान करतात, तर शैव आखाड्यांचे साधू त्र्यंबकेश्वरच्या कुशावर्त तीर्थावर स्नान करतात. या मुख्य स्नानांना “शाही स्नान” किंवा “अमृत स्नान” म्हणतात.
कुंभ काळातील विशेष स्नानाच्या दिवसांना सिंहस्थ पर्वणी म्हणतात. शाही स्नानाच्या दिवशी गोदावरी घाटांवर लाखो भाविक जमतात. साधूंच्या मिरवणुका, ध्वज, शंखनाद आणि “हर हर गंगे, गोदावरी” च्या घोषांनी संपूर्ण पंचवटी दुमदुमून जाते.
घाटावरचे गंगा-गोदावरी मंदिर वर्षभर बंद असते आणि फक्त सिंहस्थ काळातच दर्शनासाठी उघडले जाते, अशी परंपरा आहे. त्यामुळे कुंभमेळ्याच्या काळात या मंदिराच्या दर्शनालाही मोठी गर्दी होते.
रामकुंडाबद्दल 7 खास गोष्टी
- श्रीरामाचे स्नानस्थान: वनवासात श्रीराम येथे स्नान करत, म्हणून कुंडाला श्रीरामाचे नाव मिळाले.
- अस्थिविलय तीर्थ: येथे विसर्जित अस्थी पाण्यात विलीन होतात, अशी श्रद्धा आहे.
- पितृकार्याचे स्थान: दशरथ राजाच्या श्राद्धाच्या कथेमुळे श्राद्ध आणि पिंडदानाला विशेष महत्त्व.
- दक्षिण गंगा: गोदावरीत स्नान म्हणजे गंगास्नानाइतकेच पुण्य, अशी भावना.
- कुंभमेळ्याचे केंद्र: सिंहस्थात वैष्णव आखाड्यांचे शाही स्नान येथेच होते.
- गंगा-गोदावरी मंदिर: फक्त सिंहस्थ काळात उघडणारे मंदिर घाटावरच आहे.
- तीनशे वर्षांहून जुने बांधकाम: 1696 मध्ये बांधलेले आणि पेशवेकाळात दुरुस्त केलेले कुंड.
रामकुंड परिसरातील दर्शनीय ठिकाणे
या कुंडाच्या आजूबाजूला चालत जाता येईल इतक्या अंतरावर अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत. त्यामुळे एका सकाळीच पंचवटीचे बहुतेक दर्शन पूर्ण होते.
- कपालेश्वर मंदिर: रामकुंडासमोरच्या टेकडीवरचे शिवमंदिर. येथे शंकरासमोर नंदी नाही, हे या मंदिराचे वैशिष्ट्य आहे.
- काळाराम मंदिर: काळ्या पाषाणातील श्रीराम, सीता आणि लक्ष्मणाच्या मूर्ती असलेले पेशवेकालीन भव्य मंदिर.
- सीता गुंफा: पंचवटीतील अरुंद गुहा, जिथे सीतामाई राहत असत अशी श्रद्धा आहे.
- पंचवटी: पाच प्राचीन वडाच्या झाडांचा परिसर, ज्यावरून या भागाला नाव मिळाले.
- नारोशंकर मंदिर: गोदावरीकाठचे सुंदर कोरीव शिवमंदिर आणि त्याची प्रसिद्ध मोठी घंटा.
- सुंदरनारायण मंदिर: अहिल्याबाई होळकर पुलाजवळचे विष्णूचे सुंदर मंदिर.
- दुतोंड्या मारुती: पुराच्या वेळी गोदावरीचे पाणी या मूर्तीच्या कुठपर्यंत आले, यावरून नाशिककर पुराचा अंदाज लावतात.
या मालिकेत आपण यातील प्रत्येक ठिकाणाची आख्यायिका आणि माहिती स्वतंत्र लेखांत सविस्तर पाहणार आहोत.

रामकुंडावर केले जाणारे धार्मिक विधी
घाटावर रोज पहाटेपासून भाविकांची वर्दळ असते. येथे प्रामुख्याने पुढील विधी केले जातात.
- गोदावरी स्नान आणि सूर्याला अर्घ्य
- अस्थी विसर्जन आणि दशक्रिया विधी
- श्राद्ध, तर्पण आणि पिंडदान
- गोदावरी पूजन, दीपदान आणि आरती
- तीर्थ घरी नेण्यासाठी कलशात गोदावरीचे जल भरणे
अनेक भाविक इथले तीर्थ तांब्याच्या कलशात भरून घरी नेतात आणि देवघरात ठेवतात. सणावारी आणि पूजेच्या वेळी हे तीर्थ शिंपडले जाते.
गोदावरीचे तीर्थ घरी न्यायचे आहे?
झाकण असलेला तांब्याचा कलश किंवा गंगाजल पात्र तीर्थ ठेवण्यासाठी उत्तम असते.
रामदर्शनानंतर घरी रोज रामरक्षा म्हणण्याची सवय लावायची असेल, तर मराठी रामरक्षा स्तोत्र पुस्तक सहज मिळते.
नाशिक दर्शन: रामकुंडापासून तीर्थयात्रेचा सोपा क्रम
नाशिकला एक-दोन दिवसांसाठी येणाऱ्या भाविकांसाठी रामकुंडापासून सुरुवात करणे सर्वात सोयीचे असते. नाशिक तीर्थक्षेत्रे साधारण पुढील क्रमाने पाहता येतात.
- पहाटे: रामकुंडावर गोदावरी स्नान, नंतर समोरचे कपालेश्वर मंदिर.
- सकाळी: पायी काळाराम मंदिर, सीता गुंफा आणि पंचवटीचे वड.
- दुपारपूर्वी: गोदावरी काठाने तपोवन, जिथे लक्ष्मणाने शूर्पणखेचे नाक कापले अशी श्रद्धा आहे.
- दुपारनंतर: नाशिकपासून सुमारे 28 ते 30 किमीवरील त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग आणि कुशावर्त तीर्थ.
- दुसरा दिवस: सुमारे 60 ते 65 किमीवरील वणीची सप्तशृंगी देवी, किंवा शहराजवळील पांडवलेणी.
कुंभमेळ्याच्या काळात गर्दीमुळे वाहतूक बदललेली असते. त्यामुळे निघण्यापूर्वी प्रशासनाने जाहीर केलेले मार्ग नक्की पाहा.
रामकुंडाला कसे जावे?
नाशिक हे मुंबई आणि पुण्याशी रस्ता व रेल्वेने चांगले जोडलेले शहर आहे.
- बसने: नाशिक सीबीएस (मध्यवर्ती बसस्थानक) पासून हे ठिकाण साधारण 2 ते 3 किमी अंतरावर आहे. रिक्षाने सहज पोहोचता येते.
- रेल्वेने: नाशिक रोड रेल्वे स्टेशनपासून अंतर साधारण 10 किमी आहे.
- विमानाने: सर्वात जवळचे विमानतळ ओझर (नाशिक) आहे, जे शहरापासून सुमारे 20 ते 25 किमी आहे.
पंचवटीतील रस्ते अरुंद असल्याने वाहन थोडे दूर लावून घाट परिसर पायी फिरणे जास्त सोयीचे पडते.
दर्शनाला जाताना उपयोगी सूचना
- स्नानासाठी जास्तीचे कपडे, टॉवेल आणि कपडे ठेवण्यासाठी पिशवी सोबत ठेवा.
- पावसाळ्यात आणि पुराच्या काळात गोदावरीचे पात्र भरलेले असते. अशा वेळी पाण्यात खोल जाऊ नका आणि सूचना पाळा.
- लहान मुले आणि ज्येष्ठ नागरिकांना घाटाच्या पायऱ्यांवर हात धरून न्या. पायऱ्या शेवाळ्याने निसरड्या असू शकतात.
- कुंभमेळ्याच्या आणि सणांच्या दिवशी प्रचंड गर्दी असते. मौल्यवान वस्तू घरीच ठेवा आणि प्रशासनाच्या सूचनांचे पालन करा.
- निर्माल्य, प्लास्टिक किंवा साबण नदीत टाकू नका. घाटावरील निर्माल्य कलशाचा वापर करा.
- विधी करायचे असतील तर पुरोहितांशी आधीच बोलून दक्षिणा आणि वेळ ठरवून घ्या.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
रामकुंड कुठे आहे?
रामकुंड महाराष्ट्रातील नाशिक शहरात, पंचवटी परिसरात गोदावरी नदीच्या पात्रात आहे.
रामकुंडाला हे नाव का पडले?
वनवासात पंचवटीत राहताना प्रभू श्रीराम येथे स्नान करत, अशी श्रद्धा आहे. म्हणून याला रामकुंड म्हणतात.
रामकुंडाला अस्थिविलय तीर्थ का म्हणतात?
येथे विसर्जित केलेल्या अस्थी पाण्यात विलीन होतात, अशी श्रद्धा आहे. म्हणून अस्थी विसर्जन आणि पितृकार्यासाठी हे ठिकाण पवित्र मानले जाते.
रामकुंड कोणी बांधले?
इ.स. 1696 मध्ये चित्रराव खटारकर यांनी हे कुंड बांधले आणि पुढे पेशव्यांच्या मातोश्री गोपिकाबाई यांनी त्याची दुरुस्ती केली, असा उल्लेख मिळतो.
रामकुंडावर अस्थी विसर्जन कसे करतात?
घाटावरील पुरोहित संकल्प, गोदावरी पूजन आणि मंत्रोच्चारासह अस्थी विसर्जनाचा विधी करून देतात. अनेक कुटुंबे त्याच दिवशी दशक्रिया किंवा पिंडदानही करतात.
रामकुंड ते त्र्यंबकेश्वर अंतर किती आहे?
रामकुंड ते त्र्यंबकेश्वर हे अंतर साधारण 28 ते 30 किमी आहे. बस, टॅक्सी किंवा स्वतःच्या वाहनाने सुमारे एका तासात पोहोचता येते.
कुंभमेळ्यात रामकुंडाचे महत्त्व काय?
नाशिकच्या सिंहस्थ कुंभमेळ्यात वैष्णव आखाड्यांचे शाही स्नान रामकुंडावर होते. त्या दिवशी येथे स्नान करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे तर, रामकुंड हे नाशिकचे हृदय आहे. श्रीरामाच्या पदस्पर्शाची श्रद्धा, पितरांच्या मोक्षाची भावना आणि सिंहस्थ कुंभमेळ्याची परंपरा, हे सगळे या एका कुंडाशी जोडलेले आहे.
नाशिकला दर्शनाला येत असाल तर इथे गोदावरीचे स्नान करून आपल्या तीर्थयात्रेची सुरुवात करा. श्रीरामाच्या अयोध्येत परत येण्याचा आनंद आपण दिवाळी सणाच्या माहितीत वाचू शकता.
ही माहिती आवडली असेल तर नाशिकला जाणाऱ्या आपल्या मित्रांना आणि नातेवाईकांना WhatsApp वर नक्की शेअर करा. जय श्रीराम! 🙏
📸 मराठी रसिक आता Instagram वर!
देवीचे मंत्र, आरती, कथा आणि रोजचे सुंदर विचार थेट तुमच्या फोनवर.
Follow करा @marathirasiks
