लक्ष्मी पूजन हा दिवाळीच्या दीपोत्सवातील मुख्य आणि सर्वात मंगल दिवस आहे. वर्षातील सर्वात अंधारी अमावस्येची रात्र या दिवशी हजारो पणत्यांनी उजळून निघते.
या दिवशी धन, धान्य आणि वैभवाची देवी माता लक्ष्मी, विघ्नहर्ता श्रीगणेश आणि धनाचे रक्षक कुबेर यांची घराघरांत मनोभावे पूजा होते. दारात रांगोळी, उंबरठ्यावर लक्ष्मीची पावले आणि अंगणात आकाशकंदील, असे सगळे वातावरण प्रसन्न असते.
या लेखात आपण लक्ष्मी पूजनाची तिथी, त्यामागील कथा, पूजेचे साहित्य, घरी करता येईल असा सोपा विधी, मुहूर्त कसा ठरतो, व्यापाऱ्यांचे चोपडा पूजन आणि महाराष्ट्रातील खास परंपरा सविस्तर पाहणार आहोत.
लक्ष्मी पूजन म्हणजे काय?
दिवाळीच्या अमावस्येला संध्याकाळी देवी लक्ष्मीची केलेली विशेष पूजा म्हणजे लक्ष्मी पूजन. धनत्रयोदशी आणि नरक चतुर्दशीनंतर हा दिवस येतो आणि त्याच्या दुसऱ्या दिवशी दिवाळी पाडवा असतो.
महाराष्ट्रात वापरल्या जाणाऱ्या अमांत पंचांगानुसार लक्ष्मी पूजन आश्विन अमावस्येला होते. उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात हीच तिथी कार्तिक अमावस्या म्हणून ओळखली जाते. महिन्याचे नाव वेगळे असले तरी दिवस एकच असतो.
भारतभर आणि जगभरातील हिंदू कुटुंबांत हा सण कसा साजरा होतो, याची माहिती लक्ष्मी पूजेच्या विकिपीडिया पानावर वाचता येते.
लक्ष्मी पूजनाचे महत्त्व आणि पौराणिक कथा
हा दिवस फक्त पैशाची पूजा करण्याचा नाही. त्यामागे पुराणकथा, श्रद्धा आणि समाजजीवनाशी जोडलेले अनेक अर्थ आहेत.
१. समुद्रमंथनातून लक्ष्मीचे प्रकटन
देव आणि दानवांनी अमृतासाठी क्षीरसागराचे मंथन केले, तेव्हा चौदा रत्ने बाहेर आली. त्यातच हातात कमळ घेतलेली देवी लक्ष्मी प्रकट झाली आणि तिने भगवान विष्णूंना वरले, अशी कथा पुराणांत आहे.
लक्ष्मीच्या या प्रकटनाचा दिवस म्हणून अमावस्येला तिची पूजा केली जाते, अशी श्रद्धा आहे. देवी लक्ष्मीबद्दलची अधिक माहिती वेद आणि पुराणांमध्ये विस्ताराने आढळते.
२. श्रीरामांचे अयोध्येत आगमन
रावणाचा वध करून आणि चौदा वर्षांचा वनवास संपवून श्रीराम, सीता आणि लक्ष्मण अयोध्येत परतले. त्यांच्या स्वागतासाठी अयोध्येतील प्रजेने संपूर्ण नगरी दिव्यांनी सजवली. तेव्हापासून दिवाळीत दीप लावण्याची परंपरा सुरू झाली, असे मानले जाते.
३. अंधारावर प्रकाशाचा विजय
अमावस्येच्या रात्री आकाशात चंद्र नसतो. अशा काळोख्या रात्री घरोघरी दिवे लावणे म्हणजे अज्ञान, आळस आणि नकारात्मकतेवर ज्ञान आणि उत्साहाचा विजय, असा या सणाचा आध्यात्मिक अर्थ आहे.
४. व्यापाऱ्यांचे नवे आर्थिक वर्ष
व्यापारी आणि दुकानदारांसाठी हा दिवस विशेष असतो. जुन्या वर्षाचे हिशोब पूर्ण करून या दिवशी नवीन वह्यांची पूजा केली जाते. याबद्दल आपण पुढे “चोपडा पूजन” या भागात सविस्तर पाहू.
लक्ष्मी पूजन साहित्य
पूजेच्या आधी सर्व साहित्य एका ताटात तयार ठेवले की ऐनवेळी धावपळ होत नाही. घरात जे उपलब्ध आहे ते वापरून पूजा करता येते, महागडे साहित्यच हवे असे नाही.
- मूर्ती किंवा प्रतिमा: लक्ष्मी, श्रीगणेश आणि शक्य असल्यास कुबेर
- मांडणीसाठी: चौरंग किंवा पाट, नवा लाल किंवा पिवळा कपडा, तांदूळ
- कलश: पाण्याने भरलेला तांब्या, आंब्याची पाने आणि नारळ
- पूजा साहित्य: हळद, कुंकू, अक्षता, गंध, अत्तर, सुपारी, विड्याची पाने
- फुले: कमळ (नसल्यास गुलाब किंवा झेंडू), हार आणि गणपतीसाठी दुर्वा
- दिवे: तुपाचा दिवा, तेलाच्या पणत्या, अगरबत्ती, धूप आणि कापूर
- धन: चांदीची किंवा इतर नाणी, नोटा, दागिने
- नैवेद्य: लाह्या, बत्तासे, धणे-गूळ, फळे, मिठाई किंवा खीर
- इतर: नवी केरसुणी, हिशोबाच्या वह्या (व्यापाऱ्यांसाठी)
पूजेपूर्वीची तयारी
लक्ष्मी स्वच्छ, नीटनेटक्या आणि प्रकाशमान घरात वास करते, अशी श्रद्धा आहे. म्हणूनच दिवाळीच्या आधी आठवडाभर घरोघरी साफसफाई सुरू असते.
- घर, देवघर आणि पूजेची जागा स्वच्छ पुसून घ्या. जुने, तुटलेले सामान बाहेर काढा.
- मुख्य दाराला आंब्याच्या पानांचे आणि झेंडूच्या फुलांचे तोरण लावा.
- दारात रांगोळी काढा आणि उंबरठ्यापासून देवघरापर्यंत लक्ष्मीची पावले उमटवा.
- संध्याकाळी पूजेपूर्वी स्नान करून स्वच्छ किंवा नवे कपडे घाला.
लक्ष्मी पूजन विधी: 8 सोप्या टप्प्यांत
गुरुजी नसले तरी घरातील सर्वांनी मिळून ही पूजा शांतपणे करता येते. खाली दिलेला क्रम साधा आणि घरगुती आहे.
१. चौरंगाची मांडणी
पूर्व किंवा उत्तर दिशेला चौरंग ठेवा. त्यावर नवा लाल कपडा अंथरून मध्यभागी मूठभर तांदळाची छोटी रास करा.
२. मूर्ती स्थापना
तांदळाच्या राशीवर लक्ष्मी आणि गणपतीची मूर्ती किंवा प्रतिमा ठेवा. पाहणाऱ्याच्या डाव्या बाजूला (म्हणजे लक्ष्मीच्या उजव्या हाताला) गणपती आणि उजव्या बाजूला लक्ष्मी ठेवण्याची पद्धत प्रचलित आहे. मूर्तीसमोर नाणी, नोटा आणि दागिने ठेवा.
३. कलश स्थापना आणि दीप प्रज्वलन
चौरंगाच्या एका बाजूला पाण्याने भरलेला कलश ठेवून त्यावर आंब्याची पाने आणि नारळ ठेवा. त्यानंतर तुपाचा दिवा लावा. हा दिवा पूजा संपेपर्यंत तेवत राहील याची काळजी घ्या.
४. आचमन आणि संकल्प
उजव्या हातात थोडे पाणी घेऊन आचमन करा. मग मनात संकल्प करा: “माझ्या कुटुंबाच्या सुख, आरोग्य आणि समृद्धीसाठी मी श्रद्धेने लक्ष्मी पूजन करत आहे.” पाणी ताम्हनात सोडा.
५. आधी गणपतीची पूजा
कोणत्याही पूजेची सुरुवात गणेश स्मरणाने होते. गणपतीला हळद-कुंकू, अक्षता, दुर्वा आणि फूल अर्पण करून नमस्कार करा.
६. लक्ष्मी आणि कुबेराची षोडशोपचार पूजा
लक्ष्मीला जल, गंध, हळद-कुंकू, अक्षता, अत्तर आणि कमळ किंवा गुलाबाचे फूल अर्पण करा. नाणी आणि दागिन्यांवरही हळद-कुंकू आणि अक्षता वाहा. सोबत कुबेराचे स्मरण करून नमस्कार करा.
७. मंत्र जप आणि नैवेद्य
शांत बसून लक्ष्मी मंत्राचा 11, 21 किंवा 108 वेळा जप करा. त्यानंतर लाह्या, बत्तासे, धणे-गूळ, फळे आणि मिठाईचा नैवेद्य दाखवा.
८. आरती, प्रार्थना आणि दीपोत्सव
कुटुंबातील सर्वांनी एकत्र येऊन आधी गणपतीची आणि मग लक्ष्मीची आरती म्हणावी. पूजेत नकळत झालेल्या चुकांबद्दल क्षमा मागून नमस्कार करा. त्यानंतर घरातील प्रत्येक खोलीत, उंबरठ्यावर, खिडकीत आणि अंगणात पणत्या लावा.
लक्ष्मी पूजनाचे मंत्र
पूजेच्या वेळी खालील सोपे आणि प्रचलित मंत्र म्हणता येतात. उच्चार शुद्ध आणि मन शांत असणे सर्वात महत्त्वाचे.
लक्ष्मी बीज मंत्र:
ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः॥
महालक्ष्मी गायत्री मंत्र:
ॐ महालक्ष्म्यै च विद्महे
विष्णुपत्न्यै च धीमहि।
तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात्॥
कुबेर मंत्र:
ॐ यक्षाय कुबेराय वैश्रवणाय
धनधान्याधिपतये
धनधान्यसमृद्धिं मे देहि दापय स्वाहा॥
लक्ष्मी पूजन मुहूर्त कसा ठरतो?
पंचांगानुसार लक्ष्मी पूजनाचा मुहूर्त ठरवण्याची एक ठराविक पद्धत आहे. दरवर्षी वेळ बदलते, म्हणून आपल्या गावाचे स्थानिक पंचांग किंवा कॅलेंडर नक्की पाहावे. मुहूर्त ठरवताना या तीन गोष्टी पाहिल्या जातात.
१. अमावस्या तिथी
पूजेच्या दिवशी संध्याकाळी आणि रात्री अमावस्या तिथी असणे आवश्यक मानले जाते. काही वर्षी अमावस्या दोन दिवसांत विभागलेली असते. अशा वेळी ज्या दिवशी प्रदोष काळात अमावस्या असते, तो दिवस पूजेसाठी निवडला जातो.
२. प्रदोष काळ
सूर्यास्तानंतरचा साधारण अडीच तासांचा (सुमारे २ तास २४ मिनिटे) काळ म्हणजे प्रदोष काळ. दिवस संपून रात्र सुरू होण्याचा हा संधिकाळ लक्ष्मी पूजनासाठी सर्वात उत्तम मानला जातो.
या वेळी लक्ष्मी पृथ्वीवर संचार करते आणि जे घर स्वच्छ, सुंदर आणि दिव्यांनी उजळलेले असते तिथे प्रवेश करते, अशी श्रद्धा आहे.
३. स्थिर लग्न
ज्योतिषशास्त्रात वृषभ, सिंह, वृश्चिक आणि कुंभ या चार राशींना स्थिर लग्न म्हणतात. स्थिर लग्नात पूजा केल्यास चंचल समजली जाणारी लक्ष्मी घरात स्थिर राहते, असे मानले जाते.
प्रदोष काळात येणारे वृषभ लग्न हे बहुतेक कुटुंबांसाठी मुख्य मुहूर्त असते. मध्यरात्रीचे सिंह लग्न काही ठिकाणी साधना आणि जपासाठी निवडले जाते.
चोपडा पूजन किंवा वही पूजन
व्यापारी वर्गात लक्ष्मी पूजनाच्या दिवशी हिशोबाच्या नव्या वह्यांची पूजा करण्याची परंपरा आहे. याला चोपडा पूजन, वही पूजन किंवा शारदा पूजन असे म्हणतात.
चोपडा पूजन कसे करतात?
- लाल कापडाच्या कव्हरच्या नव्या हिशोबाच्या वह्या आणल्या जातात.
- पहिल्या पानावर कुंकवाने स्वस्तिक काढून “शुभ” आणि “लाभ” लिहिले जाते, तसेच “श्री गणेशाय नमः” लिहिले जाते.
- या वह्या लक्ष्मी-गणेशाच्या चौरंगाजवळ मांडून त्यांनाही हळद-कुंकू, अक्षता आणि फूल वाहिले जाते.
- दुकानातील तिजोरी, तराजू, गल्ला, संगणक आणि पेन यांचीही पूजा केली जाते.
वही पूजनाचे महत्त्व
व्यवसायात बरकत राहावी आणि वर्षभर आर्थिक अडचण येऊ नये, यासाठी देवीचा आशीर्वाद मागणे हा यामागचा हेतू आहे. महाराष्ट्रात अनेक व्यापारी लक्ष्मी पूजनाला वह्यांची पूजा करून दुसऱ्या दिवशी पाडव्याच्या मुहूर्तावर नव्या हिशोबाला सुरुवात करतात.
प्रामाणिकपणा आणि सचोटीने व्यापार करण्याचा संकल्प करण्याचाही हा दिवस आहे. सचोटीने मिळवलेले धनच खरी लक्ष्मी, असे आपले संत सांगतात.
रांगोळी आणि लक्ष्मीची पावले
लक्ष्मी पूजनाला दारात रांगोळी काढणे आणि लक्ष्मीची पावले उमटवणे याला मोठे धार्मिक महत्त्व आहे.
दारातील रांगोळी
रांगोळी हे घरातील प्रसन्नतेचे आणि स्वागताचे प्रतीक आहे. ठिपक्यांची, कमळाची, दिव्यांची किंवा स्वस्तिकाची रांगोळी काढून त्यात हळद-कुंकवाचे रंग भरले जातात. येणाऱ्या पाहुण्यांचे आणि देवीचे आनंदाने स्वागत करणे, हाच यामागचा भाव आहे.
लक्ष्मीची पावले
तांदळाच्या पिठात पाणी मिसळून किंवा कुंकवाने मुख्य दारापासून देवघरापर्यंत छोटी पावले काढली जातात. ही पावले नेहमी घराच्या आतल्या दिशेने जाणारी असतात.
याचा अर्थ असा की, लक्ष्मी आपल्या घरात प्रवेश करत आहे आणि तिचा वास कायम राहावा. यामुळे घरात धनधान्याची कमतरता भासत नाही, अशी श्रद्धा आहे.
महाराष्ट्रातील लक्ष्मी पूजनाच्या खास परंपरा
महाराष्ट्रात लक्ष्मी पूजन करताना काही खास प्रथा पाळल्या जातात, ज्या इतर राज्यांत फारशा दिसत नाहीत.
- केरसुणी पूजन: या दिवशी नवी केरसुणी विकत घेऊन तिला हळद-कुंकू लावून पूजा केली जाते. केरसुणी घरातील अस्वच्छता आणि दारिद्र्य बाहेर काढते, म्हणून तिला लक्ष्मीचे रूप मानले जाते.
- लाह्या-बत्तासे आणि धणे-गूळ: महाराष्ट्रात लक्ष्मीला लाह्या, बत्तासे आणि धणे-गुळाचा नैवेद्य आवर्जून दाखवला जातो. धणे हे धनाचे प्रतीक मानले जातात.
- दागिने आणि नाण्यांची पूजा: घरातील सोने-चांदीचे दागिने आणि नाणी लक्ष्मीसमोर ठेवून त्यांची पूजा केली जाते.
- घुबडाचा आदर: घुबड हे लक्ष्मीचे वाहन मानले जाते. अंधारातही स्पष्ट पाहणारे घुबड सजगतेचे प्रतीक आहे.
रात्रीचे जागरण आणि अखंड दिवा
लक्ष्मी पूजनाच्या रात्री अनेक घरांत रात्रभर एक दिवा तेवत ठेवला जातो. याला अखंड दीप किंवा नंदादीप म्हणतात.
अमावस्येच्या रात्री लक्ष्मी घरोघरी संचार करते. जे घर अंधारे आणि कुलूपबंद असते तिथून ती पुढे जाते, तर प्रकाश आणि नामस्मरण सुरू असलेल्या घरात ती थांबते, अशी लोकश्रद्धा आहे.
आध्यात्मिक अर्थाने पाहिले तर, आळस सोडून सजग राहणे आणि मनातील प्रकाश विझू न देणे, हाच या जागरणाचा संदेश आहे.
लक्ष्मी पूजन करताना घ्यावयाची काळजी
- पणत्या पडदे, कागदी आकाशकंदील आणि रांगोळीच्या रंगांपासून दूर ठेवा.
- अखंड दिवा रात्रभर ठेवताना तो सुरक्षित ताम्हनात किंवा काचेच्या दिव्यात ठेवा.
- लहान मुलांना दिव्यांजवळ आणि फटाक्यांजवळ एकटे सोडू नका.
- पूजेत खऱ्या फुलांचा आणि मातीच्या पणत्यांचा वापर करा, प्लास्टिकची सजावट टाळा.
- दिखाव्यापेक्षा श्रद्धा महत्त्वाची. साध्या साहित्याने केलेली मनापासूनची पूजाच खरी.
लक्ष्मी पूजनाच्या शुभेच्छा
दारात रांगोळी, उंबरठ्यावर पावले,
पणत्यांच्या प्रकाशात घर उजळले,
लक्ष्मीच्या कृपेने सुख-समृद्धी नांदो,
लक्ष्मी पूजनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!
धन, धान्य, आरोग्य आणि आनंद,
घरात नांदो सदैव सौख्याचा सुगंध,
गणेश-लक्ष्मीचा आशीर्वाद लाभो,
शुभ दीपावली, शुभ लक्ष्मीपूजन!
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
लक्ष्मी पूजन कोणत्या तिथीला असते?
महाराष्ट्रात लक्ष्मी पूजन आश्विन अमावस्येला असते. उत्तर भारतात हीच तिथी कार्तिक अमावस्या म्हणून ओळखली जाते. नरक चतुर्दशीच्या दुसऱ्या दिवशी आणि पाडव्याच्या आदल्या दिवशी हा सण येतो.
लक्ष्मी पूजन कोणत्या वेळी करावे?
सूर्यास्तानंतरच्या प्रदोष काळात, विशेषतः त्यात येणाऱ्या वृषभ लग्नाच्या वेळी पूजा करणे सर्वात शुभ मानले जाते. नेमकी वेळ स्थानिक पंचांगात पाहावी.
लक्ष्मीसोबत गणपतीची पूजा का करतात?
गणपती बुद्धीचे देवता आहेत. बुद्धीशिवाय मिळालेले धन टिकत नाही, म्हणून धनासोबत योग्य विचार आणि विवेक मिळावा यासाठी लक्ष्मीसोबत गणपतीची पूजा केली जाते.
लक्ष्मी पूजनाला केरसुणीची पूजा का करतात?
केरसुणी घरातील केरकचरा आणि अस्वच्छता बाहेर काढते. स्वच्छ घरात लक्ष्मी येते, म्हणून महाराष्ट्रात नव्या केरसुणीला लक्ष्मीचे रूप मानून तिची पूजा केली जाते.
चोपडा पूजन म्हणजे काय?
व्यापारी लक्ष्मी पूजनाच्या दिवशी हिशोबाच्या नव्या वह्यांवर स्वस्तिक, शुभ-लाभ लिहून त्यांची पूजा करतात. यालाच चोपडा पूजन किंवा वही पूजन म्हणतात.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे तर, लक्ष्मी पूजन हा फक्त धनप्राप्तीचा सण नाही. मनातील आळस, अहंकार आणि अज्ञानाचा अंधार दूर करून तिथे स्वच्छता, प्रामाणिकपणा आणि प्रेमाचा प्रकाश लावण्याचा हा सोहळा आहे.
ज्या घरात कष्ट, सचोटी, परस्पर आदर आणि आनंद असतो, तिथेच लक्ष्मीचा खरा वास असतो. आपणा सर्वांना आणि आपल्या कुटुंबाला लक्ष्मी पूजनाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!
👉 दिवाळीचा आदला दिवस: नरक चतुर्दशी कथा आणि अभ्यंगस्नान
👉 धनाची आणि आरोग्याची पूजा: धनत्रयोदशी पूजा विधी आणि महत्त्व
👉 दिवाळीच्या सर्व दिवसांची माहिती: दिवाळी सण संपूर्ण माहिती
ही माहिती आवडली असेल तर WhatsApp वर नक्की शेअर करा. शुभ दीपावली! 🙏
हे पण वाचा
📸 मराठी रसिक आता Instagram वर!
देवीचे मंत्र, आरती, कथा आणि रोजचे सुंदर विचार थेट तुमच्या फोनवर.
Follow करा @marathirasiks