धनत्रयोदशी, जिला धनतेरस किंवा धन्वंतरी जयंती असेही म्हणतात, हा दिवाळीच्या दीपोत्सवातील अतिशय मंगल दिवस आहे. या दिवशी धन, आरोग्य आणि दीर्घायुष्य या तिन्ही गोष्टींसाठी प्रार्थना केली जाते.
एकाच दिवशी लक्ष्मी-कुबेराची पूजा, आयुर्वेदाचे जनक भगवान धन्वंतरी यांचे स्मरण आणि यमराजासाठी दीपदान, असा हा वेगळा सण आहे. “आरोग्य हीच खरी संपत्ती” हा संदेश हा दिवस देतो.
या लेखात धनत्रयोदशी म्हणजे काय, तिचे महत्त्व, धन्वंतरींची कथा, पूजा मांडणी, पूजा विधी, यमदीपदान, मंत्र आणि या दिवशी काय खरेदी करावे, हे सविस्तर पाहूया.
धनत्रयोदशी म्हणजे काय?
“धन” म्हणजे संपत्ती आणि “त्रयोदशी” म्हणजे तेरावी तिथी. हिंदीत तेराव्या तिथीला “तेरस” म्हणतात, म्हणून उत्तर भारतात हा सण धनतेरस नावाने ओळखला जातो.
महाराष्ट्रात प्रचलित अमांत पंचांगानुसार हा सण आश्विन कृष्ण त्रयोदशीला येतो. उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात हीच तिथी कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी म्हणून ओळखली जाते. नावे दोन असली तरी दिवस एकच आहे.
वसुबारसच्या दुसऱ्या दिवशी आणि नरक चतुर्दशीच्या आदल्या दिवशी हा सण साजरा होतो. या सणाची अधिक माहिती धनतेरसच्या विकिपीडिया पानावर वाचता येते.
धनत्रयोदशीचे महत्त्व
हा दिवस तीन वेगवेगळ्या श्रद्धांना एकत्र जोडतो. त्या पुढीलप्रमाणे समजून घेऊया.
१. आरोग्याचा सण: धन्वंतरी जयंती
या दिवशी आयुर्वेदाची देवता भगवान धन्वंतरी यांचा प्रकट दिन मानला जातो. म्हणून वैद्य, आयुर्वेदाचे अभ्यासक आणि अनेक घरांत या दिवशी धन्वंतरी पूजन केले जाते.
२. संपत्तीचा सण: लक्ष्मी-कुबेर पूजन
धनाची देवी माता लक्ष्मी आणि संपत्तीचे रक्षक कुबेर यांची या दिवशी पूजा होते. घरात सुख, ऐश्वर्य आणि समृद्धी टिकून राहावी, अशी यामागची भावना आहे.
३. दीर्घायुष्याचा सण: यमदीपदान
संध्याकाळी मृत्यूची देवता यमराज यांच्या नावाने घराबाहेर दिवा लावला जातो. यामुळे कुटुंबावरील अपमृत्यूचे भय दूर होते, अशी धार्मिक मान्यता आहे.
भगवान धन्वंतरी आणि समुद्रमंथनाची कथा
पौराणिक कथेनुसार देव आणि दानवांनी अमृतासाठी क्षीरसागराचे मंथन केले. त्या मंथनातून कामधेनु, ऐरावत, लक्ष्मी अशी चौदा रत्ने बाहेर आली.
मंथनाच्या शेवटी हातात अमृताचा कलश घेऊन एक तेजस्वी देव प्रकट झाले. तेच भगवान धन्वंतरी. भगवान धन्वंतरी यांना भगवान विष्णूचा अंशावतार आणि आयुर्वेदाचे जनक मानले जाते.
चित्रांमध्ये धन्वंतरींच्या चार हातांत शंख, चक्र, जळू आणि अमृत कलश दाखवले जातात. अमृत कलश हे निरोगी आणि दीर्घ आयुष्याचे प्रतीक आहे.
म्हणूनच धनत्रयोदशी हा केवळ पैशाचा नाही, तर आरोग्याचाही सण आहे. चांगले आरोग्य असेल तरच कमावलेल्या धनाचा आनंद घेता येतो.
यमदीपदानाची कथा
पुराणात हेम नावाच्या राजाची एक कथा सांगितली जाते. राजाच्या मुलाच्या कुंडलीत लग्नानंतर चौथ्या दिवशी सर्पदंशाने मृत्यू लिहिला होता.
त्याच्या पत्नीने ते ऐकले आणि पतीचे रक्षण करायचे ठरवले. त्या रात्री तिने पतीला झोपू दिले नाही. दाराजवळ सोन्या-चांदीचे दागिने आणि नाण्यांचा ढीग रचला आणि सगळीकडे दिवे लावले.
यमराज सापाच्या रूपात आले, पण दिव्यांच्या आणि दागिन्यांच्या लखलखाटाने त्यांचे डोळे दिपले. ते दागिन्यांच्या ढिगावर बसून रात्रभर तिची गाणी आणि कथा ऐकत राहिले.
पहाट झाली तेव्हा मृत्यूची वेळ निघून गेली होती आणि यमराज परत गेले. त्या दिवसापासून या तिथीला यमासाठी दिवा लावण्याची आणि सोने-चांदी घेण्याची परंपरा सुरू झाली, असे मानले जाते.
धनत्रयोदशीला काय खरेदी करावे?
या दिवशी घरात नवी वस्तू आणणे शुभ मानले जाते. सर्वसाधारणपणे पुढील पाच गोष्टींची खरेदी केली जाते.
१. सोने आणि चांदी
सोन्या-चांदीची नाणी किंवा दागिने घेणे हे लक्ष्मीच्या आगमनाचे प्रतीक मानले जाते. अनेक जण लक्ष्मी किंवा गणपतीची प्रतिमा असलेले चांदीचे नाणे घेतात.
२. नवीन भांडी
पितळ, तांबे किंवा स्टीलची नवी भांडी घेण्याची परंपरा आहे. धन्वंतरी अमृत कलश घेऊन आले, म्हणून कलश किंवा भांडे घेणे विशेष शुभ मानतात.
३. धणे आणि गूळ
महाराष्ट्रात या दिवशी धणे आणि गूळ आवर्जून आणले जातात. “धणे” हा शब्द “धन” शी जुळतो, म्हणून त्यांची पूजा करून धणे-गुळाचा नैवेद्य दाखवला जातो.
४. झाडू
झाडूला लक्ष्मीचे रूप मानले जाते. नवीन झाडू घेतल्याने घरातील दारिद्र्य आणि नकारात्मकता झाडून बाहेर जाते, अशी श्रद्धा आहे.
५. आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती
हा धन्वंतरींचा दिवस असल्याने काही घरांत तुळस, कडुनिंब किंवा गुळवेल यांसारखी औषधी रोपे लावली जातात. आरोग्याचे हे धन कायम टिकणारे असते.
खरेदी करताना एक गोष्ट लक्षात ठेवा: श्रद्धा मोठी असावी, खर्च नाही. आपल्या ऐपतीनुसार छोटी वस्तू घेतली तरी तिचा भाव तितकाच शुभ असतो.
धनत्रयोदशी पूजा मांडणी
संध्याकाळी गोधूलि वेळेत पूजा करायची असल्याने दुपारीच मांडणीची तयारी करून ठेवावी. पूजा मांडणी पुढीलप्रमाणे करावी.
जागा आणि पाट
संपूर्ण घर स्वच्छ करून मुख्य दारासमोर रांगोळी काढावी आणि लक्ष्मीची पावले उमटवावीत. देवघरासमोर पाट मांडून त्यावर लाल वस्त्र अंथरावे आणि थोड्या अक्षता पसराव्यात.
मूर्ती किंवा प्रतिमा
पाटावर पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून श्रीगणेश, माता लक्ष्मी, कुबेर आणि भगवान धन्वंतरी यांच्या मूर्ती किंवा फोटो ठेवावेत. ते नसल्यास सुपारीवर धागा गुंडाळून त्यांची प्रतीकात्मक स्थापना करता येते.
कलश
तांब्याच्या किंवा पितळेच्या कलशात पाणी भरून त्यात सुपारी, हळद-कुंकू, अक्षता आणि एक नाणे घालावे. कलशावर आंब्याची पाने ठेवून तो पाटाच्या उजव्या बाजूला मांडावा.
फुले, नैवेद्य आणि खरेदी केलेल्या वस्तू
झेंडूची फुले, हार आणि गणपतीसाठी दुर्वा ठेवाव्यात. नैवेद्यासाठी धणे-गूळ, बत्तासे, साखरेच्या गाठी किंवा फराळाचे पदार्थ ठेवावेत.
या दिवशी घेतलेले सोने, चांदीची नाणी किंवा नवी भांडी पाटासमोर मांडावीत. त्यांचीही हळद-कुंकू वाहून पूजा केली जाते.
धनत्रयोदशी पूजा विधी
मांडणी झाल्यावर संध्याकाळी शांत मनाने पुढील क्रमाने पूजा करावी.
१. शुद्धीकरण
आचमन करून देवांवर आणि स्वतःवर पाण्याचे प्रोक्षण करावे. मनात पूजेचा संकल्प करावा.
२. गणपती पूजन
कोणत्याही पूजेची सुरुवात गणपतीपासून होते. श्रीगणेशाला हळद-कुंकू, अक्षता, फूल आणि दुर्वा वाहाव्यात.
३. लक्ष्मी, कुबेर आणि धन्वंतरी पूजन
यानंतर माता लक्ष्मी, कुबेर आणि भगवान धन्वंतरी यांना गंध, हळद-कुंकू, गुलाल, अक्षता आणि फुले अर्पण करावीत. खरेदी केलेल्या वस्तूंचीही पूजा करावी.
४. नैवेद्य आणि आरती
धणे-गुळाचा आणि गोडाचा नैवेद्य दाखवावा. तुपाचा दिवा आणि उदबत्ती लावून मनोभावे आरती करावी.
५. दीप प्रज्वलन
पूजेनंतर मुख्य दारात, अंगणात आणि तुळशीजवळ पणत्या लावाव्यात. वसुबारसला सुरू झालेली दिव्यांची रांग या दिवशी आणखी उजळते.
यमदीपदान कसे करावे?
यमदीपदान हा या दिवसाचा सर्वात महत्त्वाचा विधी मानला जातो. तो सूर्यास्तानंतर, प्रदोष काळात करावा.
कणकेचा (गव्हाच्या पिठाचा) एक दिवा बनवावा. त्यात तेल घालून वात लावावी. हा दिवा घराच्या मुख्य दाराबाहेर, ज्योत दक्षिण दिशेकडे राहील असा ठेवावा, कारण दक्षिण ही यमाची दिशा मानली जाते.
दिवा लावताना हा मंत्र म्हणावा:
मृत्युना पाशदण्डाभ्यां कालेन श्यामया सह ।
त्रयोदश्यां दीपदानात् सूर्यजः प्रीयतामिति ॥
अर्थ: पाश आणि दंड धारण करणारे, काळ आणि श्यामला यांच्यासह असणारे सूर्यपुत्र यमराज, त्रयोदशीला केलेल्या या दीपदानाने प्रसन्न होवोत.
दिवा लावल्यानंतर कुटुंबाच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करावी आणि मागे वळून न पाहता घरात यावे, असा पारंपरिक नियम आहे.
धन्वंतरी आणि कुबेर मंत्र
पूजेच्या वेळी भगवान धन्वंतरींचा हा मंत्र म्हटला जातो:
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय धन्वन्तरये
अमृतकलशहस्ताय सर्वामयविनाशनाय
त्रैलोक्यनाथाय श्रीमहाविष्णवे नमः ॥
अर्थ: हातात अमृत कलश असलेले, सर्व रोगांचा नाश करणारे, तिन्ही लोकांचे स्वामी भगवान धन्वंतरी यांना नमस्कार.
संपत्तीसाठी कुबेराचा हा मंत्र म्हटला जातो:
ॐ यक्षाय कुबेराय वैश्रवणाय
धनधान्याधिपतये
धनधान्यसमृद्धिं मे देहि दापय स्वाहा ॥
धनत्रयोदशीच्या शुभेच्छा
लक्ष्मीचा वास, धन्वंतरींचे वरदान,
कुबेराची कृपा, घरात सुख-समाधान,
दिव्यांच्या प्रकाशात उजळो आपले जीवन,
धनत्रयोदशीच्या हार्दिक शुभेच्छा!
आरोग्याचे धन लाभो,
घरात भरभराट नांदो,
यमदीपाच्या प्रकाशाने
सर्व संकटे दूर होवो. शुभ धनतेरस!
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
धनत्रयोदशी कोणत्या तिथीला येते?
महाराष्ट्रात ही आश्विन कृष्ण त्रयोदशीला येते. उत्तर भारतात हीच तिथी कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी म्हणून ओळखली जाते. वसुबारसच्या दुसऱ्या दिवशी हा सण असतो.
धनतेरस आणि धनत्रयोदशी एकच आहेत का?
होय. मराठीत धनत्रयोदशी आणि हिंदीत धनतेरस असे एकाच दिवसाचे नाव आहे. यालाच धन्वंतरी जयंती असेही म्हणतात.
या दिवशी कोणाची पूजा करतात?
श्रीगणेश, माता लक्ष्मी, कुबेर आणि भगवान धन्वंतरी यांची पूजा केली जाते. संध्याकाळी यमराजासाठी दीपदान केले जाते.
सोने घेणे शक्य नसेल तर काय घ्यावे?
धणे, गूळ, झाडू, एखादे लहान भांडे किंवा पितळेचा दिवा घेतला तरी चालतो. भाव शुद्ध असणे महत्त्वाचे आहे.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे तर, धनत्रयोदशी हा धन, आरोग्य आणि दीर्घायुष्य यांचा एकत्र उत्सव आहे. लक्ष्मी-कुबेराची पूजा समृद्धीसाठी, धन्वंतरींचे स्मरण आरोग्यासाठी आणि यमदीपदान कुटुंबाच्या रक्षणासाठी केले जाते.
या दिवशी खरेदीसोबतच स्वतःच्या आणि कुटुंबाच्या आरोग्याचाही संकल्प करा, कारण तेच खरे धन आहे. आपणा सर्वांना धनत्रयोदशीच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!
👉 दिवाळीचा पहिला दिवस: वसुबारस पूजा विधी आणि माहिती
👉 दिवाळीच्या सर्व दिवसांची माहिती: दिवाळी बद्दल संपूर्ण माहिती
👉 दिवाळीपूर्वी येणारा सण: दसरा सणाची संपूर्ण माहिती
ही माहिती आवडली असेल तर WhatsApp वर नक्की शेअर करा. शुभ धनत्रयोदशी! 🙏
हे पण वाचा
📸 मराठी रसिक आता Instagram वर!
देवीचे मंत्र, आरती, कथा आणि रोजचे सुंदर विचार थेट तुमच्या फोनवर.
Follow करा @marathirasiks