नरक चतुर्दशी हा दिवाळीच्या पाच दिवसांच्या दीपोत्सवातील एक तेजस्वी दिवस आहे. याला छोटी दिवाळी आणि रूप चतुर्दशी या नावांनीही ओळखले जाते.
पहाटे उटणे लावून केलेले अभ्यंगस्नान, अंगणातील पणत्यांची रांग, फटाक्यांचा आवाज आणि ताटात आलेला गोड फराळ, ही या दिवसाची खरी ओळख. महाराष्ट्रात यालाच “पहिली अंघोळ” असेही प्रेमाने म्हणतात.
पण या आनंदामागे एक मोठा संदेश आहे. अंधारावर प्रकाशाचा, अन्यायावर न्यायाचा आणि अहंकारावर सद्गुणांचा विजय. या लेखात आपण नरक चतुर्दशीची तिथी, नरकासुर वधाची संपूर्ण कथा, सत्यभामेची भूमिका, मुख्य विधी आणि परंपरा सविस्तर पाहणार आहोत.
नरक चतुर्दशी म्हणजे काय?
“नरक” हा शब्द इथे नरकासुर या असुर राजाच्या नावावरून आला आहे, आणि “चतुर्दशी” म्हणजे चौदावी तिथी. ज्या चतुर्दशीला नरकासुराचा अंत झाला, ती तिथी म्हणजे नरक चतुर्दशी.
महाराष्ट्रात वापरल्या जाणाऱ्या अमांत पंचांगानुसार हा सण आश्विन कृष्ण चतुर्दशीला येतो. उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात हीच तिथी कार्तिक कृष्ण चतुर्दशी म्हणून ओळखली जाते. नाव वेगळे असले तरी दिवस एकच असतो.
धनत्रयोदशीच्या दुसऱ्या दिवशी आणि साधारणपणे लक्ष्मीपूजनाच्या आदल्या दिवशी हा सण येतो. काही वेळा तिथींच्या गणितामुळे नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन एकाच दिवशी येतात. या सणाबद्दल अधिक माहिती नरक चतुर्दशीच्या विकिपीडिया पानावर वाचता येते.
छोटी दिवाळी आणि रूप चतुर्दशी ही नावे का?
मुख्य दिवाळी म्हणजे लक्ष्मीपूजन. त्याच्या आदल्या दिवशी दिव्यांची रोषणाई सुरू होते, म्हणून उत्तर भारतात याला “छोटी दिवाळी” म्हणतात.
या दिवशी उटणे, सुगंधी तेल आणि स्नान यांच्या माध्यमातून शरीराची निगा राखली जाते. रूप, सौंदर्य आणि आरोग्य उजळवणारा दिवस म्हणून याला “रूप चतुर्दशी” असेही नाव मिळाले. गुजरातमध्ये हाच दिवस “काळी चौदस” म्हणून ओळखला जातो.
नरक चतुर्दशीचे महत्त्व
हा दिवस फक्त परंपरा पाळण्यापुरता नाही. यामागे धार्मिक, सामाजिक आणि आरोग्याशी जोडलेले तीन अर्थ दडलेले आहेत.
१. वाईटावर चांगल्याचा विजय
नरकासुर हा अहंकार, क्रूरता आणि अन्याय यांचे प्रतीक आहे. त्याचा वध म्हणजे कितीही बलवान अधर्म असला तरी शेवटी धर्माचाच विजय होतो, ही शिकवण.
२. स्त्रीशक्तीचा गौरव
या कथेत सत्यभामेने स्वतः शस्त्र हाती घेऊन असुराचा अंत केला. तसेच कैदेत असलेल्या हजारो स्त्रियांना मुक्ती आणि सन्मान मिळाला. म्हणून हा दिवस स्त्रीच्या पराक्रमाचा आणि प्रतिष्ठेचाही उत्सव आहे.
३. आरोग्य आणि स्वच्छता
दिवाळी थंडीच्या सुरुवातीला येते. या काळात त्वचा कोरडी पडते. तेलाने मालिश करून उटणे लावणे ही आयुर्वेदाला धरून असलेली उत्तम सवय आहे, जी आपल्या पूर्वजांनी सणाशी जोडली.
नरकासुर वधाची संपूर्ण पौराणिक कथा
नरक चतुर्दशीमागील कथा भागवत पुराण आणि विष्णू पुराणात आढळते. ती चार टप्प्यांत समजून घेऊया.
१. नरकासुर कोण होता?
नरकासुर हा प्राग्ज्योतिषपूर नावाच्या राज्याचा राजा होता. हे राज्य आजच्या आसाममधील गुवाहाटीच्या परिसरात होते, असे मानले जाते. तो पृथ्वीदेवी म्हणजेच भूमीचा पुत्र असल्याने त्याला भौमासुर असेही म्हणतात.
कठोर तपश्चर्या करून त्याने मोठी शक्ती आणि वरदान मिळवले. पण शक्ती मिळाल्यावर त्याच्या मनात गर्व शिरला आणि तो पृथ्वीसोबत स्वर्गावरही राज्य गाजवू लागला. नरकासुराबद्दलची अधिक माहिती पुराणांमध्ये विस्ताराने दिली आहे.
२. नरकासुराचे अत्याचार
नरकासुराने ऋषीमुनींचे यज्ञ उधळले, देवांना स्वर्गातून हुसकावले आणि सामान्य प्रजेला भयभीत केले. त्याने वरुणदेवाचे छत्र आणि देवमाता अदितीची दिव्य रत्नजडित कुंडले बळजबरीने हिरावून घेतली.
एवढ्यावरच तो थांबला नाही. त्याने विविध राज्यांतील सोळा हजार राजकन्या आणि स्त्रियांना पळवून आपल्या राजवाड्यात कैदेत ठेवले. अखेर त्रस्त झालेले इंद्र आणि सर्व देव द्वारकेत भगवान श्रीकृष्णांकडे गेले आणि रक्षणासाठी विनवणी केली.
३. सत्यभामेसह प्राग्ज्योतिषपूरवर स्वारी
देवांची हाक ऐकून श्रीकृष्णांनी या अन्यायाचा शेवट करायचा निश्चय केला. आपली पत्नी सत्यभामा यांना सोबत घेऊन ते गरुडावर आरूढ झाले आणि प्राग्ज्योतिषपूरकडे निघाले.
नगराभोवती डोंगर, पाणी, अग्नी आणि वायूचे अभेद्य तट होते. त्याचे रक्षण मुर नावाचा पाच मस्तकांचा बलाढ्य दैत्य करत होता. श्रीकृष्णांनी सुदर्शन चक्राने हे सर्व अडथळे दूर केले आणि मुर दैत्याचा वध केला. म्हणूनच श्रीकृष्णांना “मुरारी” किंवा “मुरहारी” असे नाव मिळाले.
४. सत्यभामेचा पराक्रम आणि नरकासुराचा अंत
नरकासुराला मिळालेल्या वरदानानुसार त्याचा मृत्यू कोणत्याही सामान्य योद्ध्याच्या हातून होणार नव्हता. प्रचलित कथेनुसार त्याचा अंत केवळ एका स्त्रीच्या, म्हणजेच त्याच्या मातेच्या हातूनच शक्य होता. सत्यभामा ही भूदेवीचाच अवतार मानली जाते.
युद्धात नरकासुराचा एक बाण लागल्यावर श्रीकृष्ण रथात मूर्च्छित झाल्यासारखे झाले. आपल्या पतीची ही अवस्था पाहून सत्यभामेचा संताप अनावर झाला.
तिने धनुष्य हाती घेतले आणि नरकासुराशी घनघोर युद्ध केले. शेवटी तिच्या अचूक बाणाने नरकासुर धरणीवर कोसळला. असुराचा अंत झाला आणि त्याच्या अत्याचाराचे पर्व संपले.
मरणाच्या क्षणी नरकासुराला आपल्या कृत्यांचा पश्चात्ताप झाला. त्याने एक इच्छा व्यक्त केली: “माझ्या मृत्यूचा दिवस दुःखाचा नसावा. लोकांनी तो दिवे लावून आनंदाने साजरा करावा.” श्रीकृष्णांनी ही इच्छा मान्य केली. तेव्हापासून हा दिवस नरक चतुर्दशी म्हणून उत्साहात साजरा होतो.
५. सोळा हजार स्त्रियांची मुक्ती
नरकासुराच्या वधानंतर श्रीकृष्णांनी राजवाड्यातील सर्व बंदी स्त्रियांची सुटका केली. पण इतकी वर्षे कैदेत राहिलेल्या त्या स्त्रियांना समाज स्वीकारेल का, हा मोठा प्रश्न होता.
त्यांना समाजात मान आणि सुरक्षित स्थान मिळावे, म्हणून श्रीकृष्णांनी त्या सर्वांना पत्नीचा दर्जा दिला. स्त्रीच्या सन्मानाचे रक्षण करणारा हा प्रसंग कथेचा सर्वात हृदयस्पर्शी भाग मानला जातो.
श्रीकृष्णांनी अदितीची कुंडले आणि वरुणाचे छत्र देवांना परत केले. स्वर्ग आणि पृथ्वीवर पुन्हा शांतता नांदू लागली.
नरक चतुर्दशीच्या 7 मुख्य परंपरा
महाराष्ट्रात आणि देशभरात हा दिवस विविध रीतीने साजरा होतो. त्यातील सात प्रमुख परंपरा पुढीलप्रमाणे आहेत.
१. अभ्यंगस्नान
नरक चतुर्दशीला सूर्योदयापूर्वी, आकाशात चांदण्या असतानाच अभ्यंगस्नान करण्याची परंपरा आहे. “अभ्यंग” म्हणजे संपूर्ण शरीराला तेलाने मालिश करणे.
घरातील ज्येष्ठ स्त्री किंवा आई मुलांना पाटावर बसवून औक्षण करते. नंतर कोमट सुगंधी तेल लावून उटणे चोळले जाते आणि गरम पाण्याने स्नान घातले जाते.
या दिवशी पहाटे सर्व जलाशयांत गंगेचा वास असतो, अशी श्रद्धा आहे. म्हणून या स्नानाला गंगास्नानाचे पुण्य मिळते आणि नरकयातनांपासून मुक्ती मिळते, असे मानले जाते.
२. उटणे: घरगुती सौंदर्यसाधन
पारंपरिक उटण्यात चंदन, हळद, बेसन किंवा मसूर डाळीचे पीठ, आंबेहळद, नागरमोथा, वाळा आणि कापूरकाचरी यांचा वापर होतो. ते दूध किंवा गुलाबपाण्यात भिजवून लावले जाते.
उटण्यामुळे त्वचा मऊ आणि उजळ होते, मृत त्वचा निघून जाते आणि थंडीत होणारा कोरडेपणा कमी होतो. आजच्या साबणाच्या आधी हेच आपले नैसर्गिक स्क्रब होते.
३. कारीट फोडणे
महाराष्ट्रातील ही खास आणि वेगळी प्रथा आहे. स्नानाआधी किंवा स्नानानंतर “कारीट” नावाचे कडू रानफळ डाव्या पायाच्या अंगठ्याने चिरडले जाते.
कारीट हे नरकासुराचे प्रतीक मानले जाते. ते फोडताना “गोविंदा गोविंदा” असा जप केला जातो आणि त्याचा थोडा कडू रस जिभेला लावला जातो. जीवनातील कडवटपणा आणि वाईट प्रवृत्ती चिरडून टाकाव्यात, हा यामागचा भाव आहे.
४. यम तर्पण
स्नानानंतर काही घरांत यमराजाच्या चौदा नावांनी तर्पण केले जाते. दक्षिण दिशेला तोंड करून तीळमिश्रित पाण्याची अंजली दिली जाते. यामुळे अकाली मृत्यूचे भय दूर होते, अशी श्रद्धा आहे.
५. यम दीपदान आणि चौदा दिवे
संध्याकाळी घराच्या मुख्य दाराबाहेर यमराजाच्या नावाने तेलाचा दिवा लावला जातो. त्याची ज्योत दक्षिण दिशेकडे ठेवली जाते, कारण दक्षिण ही यमाची दिशा मानली जाते.
काही ठिकाणी या दिवशी चौदा दिवे लावण्याचीही प्रथा आहे. देवघर, तुळशी वृंदावन, स्वयंपाकघर, पाण्याची जागा आणि अंगण अशा घरातील प्रत्येक कोपऱ्यात प्रकाश पोहोचावा, हा त्यामागचा हेतू आहे.
६. फराळ आणि करंजी
अभ्यंगस्नानानंतर नवीन कपडे घालून देवदर्शन केले जाते आणि मग सगळे कुटुंब एकत्र फराळाला बसते. चकली, शंकरपाळी, अनारसे, लाडू, चिवडा आणि खास करून गोड करंजी या दिवशी ताटात असतात.
शेजारी आणि नातेवाइकांना फराळाची ताटे पाठवण्याची प्रथा या सणातील आपुलकी वाढवते.
७. रोषणाई, रांगोळी आणि नरकासुर दहन
या दिवसापासून घराघरांत आकाशकंदील, पणत्या आणि रांगोळीची सजावट अधिक उठून दिसते. फटाक्यांच्या आतषबाजीने आनंदाचे वातावरण तयार होते.
गोवा आणि कोकणात आदल्या रात्री तरुण मंडळी नरकासुराचे मोठे पुतळे बनवतात. पहाटे त्यांचे दहन करून अंधारावर प्रकाशाचा विजय साजरा केला जातो.
नरक चतुर्दशीला अभ्यंगस्नान कसे करावे?
घरी पारंपरिक पद्धतीने अभ्यंगस्नान करायचे असल्यास पुढील सोपा क्रम पाळता येतो.
- पहाटे लवकर उठून अंगणात आणि दारात पणती लावावी.
- पाटाभोवती छोटी रांगोळी काढून त्यावर बसावे. घरातील ज्येष्ठांनी औक्षण करावे.
- तिळाचे किंवा खोबरेल तेल कोमट करून डोक्यापासून पायापर्यंत हलके मालिश करावे.
- दहा ते पंधरा मिनिटांनी उटणे लावून हलक्या हाताने चोळावे.
- कारीट फोडण्याची प्रथा असल्यास ती पूर्ण करावी.
- कोमट पाण्याने स्नान करून नवीन किंवा स्वच्छ कपडे घालावेत.
- देवाला नमस्कार करून फराळाचा नैवेद्य दाखवावा.
लहान मुले आणि ज्येष्ठांना स्नानासाठी जास्त गरम पाणी वापरू नये. तेल आणि उटण्याची त्वचेला ॲलर्जी असल्यास आधी थोड्या भागावर लावून पाहावे.
नरकासुर कथेतून मिळणारी शिकवण
ही कथा आजच्या काळातही तितकीच लागू पडते. आपल्या प्रत्येकाच्या मनात एक छोटा “नरकासुर” असतो.
- अहंकार: शक्ती आणि यश मिळाले की गर्व येतो. नरकासुराचा अंत त्याच्याच गर्वाने झाला.
- आळस आणि नैराश्य: पहाटेचे स्नान हे नवी सुरुवात करण्याचे प्रतीक आहे.
- राग आणि मत्सर: कारीट फोडताना मनातील कडवटपणाही फोडून टाकावा.
- स्त्रीचा सन्मान: सत्यभामेचा पराक्रम आणि बंदी स्त्रियांची मुक्ती आपल्याला स्त्रीचा आदर करायला शिकवते.
म्हणूनच नरक चतुर्दशी हा फक्त बाहेरचा अंधार दूर करण्याचा नाही, तर मनातील अंधार दूर करण्याचाही सण आहे.
नरक चतुर्दशीच्या शुभेच्छा
पहाटेचे अभ्यंगस्नान, उटण्याचा सुगंध,
दारात पणत्यांची रांग, मनात आनंद,
अंधार सरो, प्रकाश येवो जीवनात,
नरक चतुर्दशीच्या हार्दिक शुभेच्छा!
मनातील नरकासुराचा अंत होवो,
सद्गुणांचा दिवा सदैव तेवत राहो,
सुख, आरोग्य आणि समृद्धी लाभो,
शुभ छोटी दिवाळी!
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
नरक चतुर्दशी कोणत्या तिथीला असते?
महाराष्ट्रात ती आश्विन कृष्ण चतुर्दशीला येते. उत्तर भारतात हीच तिथी कार्तिक कृष्ण चतुर्दशी म्हणून ओळखली जाते. धनत्रयोदशीच्या दुसऱ्या दिवशी हा सण असतो.
नरकासुराचा वध कोणी केला?
प्रचलित कथेनुसार भगवान श्रीकृष्णांसोबत युद्धात उतरलेल्या सत्यभामेने अचूक बाण मारून नरकासुराचा वध केला. काही कथांमध्ये श्रीकृष्णांनी सुदर्शन चक्राने वध केल्याचेही वर्णन आहे.
अभ्यंगस्नान कधी करावे?
सूर्योदयापूर्वी, आकाशात चंद्र किंवा चांदण्या दिसत असतानाच्या वेळेत अभ्यंगस्नान करणे सर्वात शुभ मानले जाते.
कारीट का फोडतात?
कारीट हे नरकासुराचे प्रतीक मानले जाते. ते पायाने फोडणे म्हणजे वाईट प्रवृत्तींचा नाश करणे, असा त्याचा अर्थ आहे.
छोटी दिवाळी आणि नरक चतुर्दशी एकच आहे का?
होय. लक्ष्मीपूजनाच्या आदल्या दिवशी येणाऱ्या याच दिवसाला उत्तर भारतात छोटी दिवाळी आणि काही ठिकाणी रूप चतुर्दशी म्हणतात.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे तर, नरक चतुर्दशी हा अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची आणि मनातील वाईट विचारांचा अंत करण्याची प्रेरणा देणारा सण आहे. सत्यभामेचा पराक्रम आपल्याला स्त्रीशक्तीचा आदर शिकवतो, तर अभ्यंगस्नान आरोग्याची काळजी घ्यायला शिकवते.
या दिवशी दारात लावलेल्या पणतीसोबत मनातही एक सकारात्मक दिवा लावा. आपणा सर्वांना आणि आपल्या कुटुंबाला नरक चतुर्दशीच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!
👉 दिवाळीचा आदला दिवस: धनत्रयोदशी पूजा विधी आणि महत्त्व
👉 दिवाळीचा पहिला दिवस: वसुबारस पूजा विधी आणि माहिती
👉 दिवाळीच्या सर्व दिवसांची माहिती: दिवाळी बद्दल संपूर्ण माहिती
ही माहिती आवडली असेल तर WhatsApp वर नक्की शेअर करा. शुभ दीपावली! 🙏
हे पण वाचा
📸 मराठी रसिक आता Instagram वर!
देवीचे मंत्र, आरती, कथा आणि रोजचे सुंदर विचार थेट तुमच्या फोनवर.
Follow करा @marathirasiks