दिवाळी पाडवा म्हणजे दीपोत्सवातील प्रेम, समृद्धी आणि नव्या सुरुवातीचा दिवस. लक्ष्मी पूजनाच्या दुसऱ्या दिवशी येणारा हा सण बलिप्रतिपदा या नावानेही ओळखला जातो.
या दिवशी दानशूर बळीराजाचे स्मरण केले जाते, पत्नी पतीचे औक्षण करते आणि व्यापारी नव्या वर्षाचा श्रीगणेशा करतात. साडेतीन शुभ मुहूर्तांपैकी हा एक मुहूर्त असल्याने खरेदी आणि नव्या कामांनाही हा दिवस उत्तम मानला जातो.
या लेखात आपण पाडव्याची तिथी, बळीराजाची कथा, घरी करता येईल असा पूजा विधी, ओवाळणीची परंपरा, दिवाळसण आणि पाडव्याच्या शुभेच्छा सविस्तर पाहणार आहोत.
दिवाळी पाडवा म्हणजे काय?
कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेला, म्हणजे कार्तिक महिन्याच्या पहिल्या दिवशी दिवाळी पाडवा साजरा होतो. दिवाळीच्या सहा दिवसांपैकी हा पाचवा दिवस आहे. त्याच्या आदल्या दिवशी लक्ष्मी पूजन आणि दुसऱ्या दिवशी भाऊबीज असते.
“पाडवा” हा शब्द “प्रतिपदा” या संस्कृत शब्दापासून आला आहे. प्रतिपदा म्हणजे पंधरवड्याची पहिली तिथी. वर्षात दोन पाडवे विशेष मानले जातात: चैत्रातील गुढीपाडवा आणि कार्तिकातील दिवाळी पाडवा.
बळीराजाच्या स्मरणाचा दिवस म्हणून याला बलिप्रतिपदा म्हणतात. भारतभरात हा सण कसा साजरा होतो, याची माहिती बलिप्रतिपदेच्या विकिपीडिया पानावर वाचता येते.
बळीराजाची कथा
फार पूर्वी प्रल्हादाचा नातू बळी हा असुरकुळात जन्मलेला पण अत्यंत दानशूर आणि प्रजाहितदक्ष राजा होता. त्याच्या राज्यात कोणी उपाशी नव्हते, कोणी दुःखी नव्हते, असे वर्णन केले जाते.
आपल्या पराक्रमाने बळीने तिन्ही लोक जिंकले. त्यामुळे देव अस्वस्थ झाले आणि त्यांनी भगवान विष्णूंकडे धाव घेतली.
वामनाने मागितलेली तीन पावले जमीन
बळीराजा एक मोठा यज्ञ करत असताना भगवान विष्णू वामन नावाच्या लहान ब्राह्मण बटूच्या रूपात तिथे आले. “मला फक्त तीन पावले जमीन द्या,” एवढेच त्यांनी दान मागितले.
दैत्यगुरू शुक्राचार्यांनी बळीला सावध केले की हा साधा बटू नाही. पण दिलेला शब्द मोडणार नाही, असे म्हणून बळीने दानाचे उदक सोडले.
त्याच क्षणी वामनाने विराट रूप धारण केले. पहिल्या पावलात पृथ्वी आणि दुसऱ्या पावलात स्वर्ग व्यापला. तिसरे पाऊल कुठे ठेवू, असे विचारताच बळीने नम्रपणे आपले मस्तक पुढे केले.
बळीला मिळालेला वर
वामनाने तिसरे पाऊल बळीच्या मस्तकावर ठेवून त्याला पाताळात पाठवले. पण बळीची दानशूरता आणि सत्यनिष्ठा पाहून भगवान प्रसन्न झाले. त्यांनी बळीला पाताळाचे राज्य दिले आणि वर्षातून एकदा पृथ्वीवर येऊन आपल्या प्रजेला भेटण्याचा वर दिला.
बळीराजा आपल्या प्रजेला भेटायला येतो तो दिवस म्हणजे बलिप्रतिपदा, अशी श्रद्धा आहे. राजा बळीची कथा केरळच्या ओणम सणाशीही जोडलेली आहे, जिथे त्याला महाबली म्हणतात.
“इडा पिडा टळो, बळीचे राज्य येवो” याचा अर्थ
पाडव्याच्या दिवशी महाराष्ट्रातील घराघरांत, विशेषतः ग्रामीण भागात, औक्षण करताना एक ओळ आवर्जून म्हटली जाते:
इडा पिडा टळो आणि बळीचे राज्य येवो
“इडा पिडा” म्हणजे संकटे, रोगराई आणि दुःख. ही सगळी संकटे दूर होवोत आणि बळीराजासारखे न्यायी, समृद्ध आणि सुखी राज्य पुन्हा येवो, अशी ही प्रार्थना आहे.
शेतकरी समाजासाठी बळीराजा हा अन्नदात्याचे प्रतीक आहे. म्हणूनच आजही शेतकऱ्याला प्रेमाने “बळीराजा” म्हटले जाते. खरीपाचे पीक घरात आलेले असते आणि रब्बीची पेरणी सुरू असते, अशा वेळी हा सण येतो.
बलिप्रतिपदा पूजा विधी
दिवाळी पाडवा पूजा फार अवघड नाही. घरी साध्या पद्धतीने खालीलप्रमाणे करता येते.
- पहाटे अभ्यंगस्नान: उटणे आणि सुगंधी तेल लावून स्नान करावे. नवीन किंवा स्वच्छ कपडे घालावेत.
- दारात रांगोळी: अंगणात किंवा दारात रांगोळी काढावी. अनेक घरांत रांगोळीने बळीराजाची आकृती काढली जाते.
- बळीराजाची प्रतिमा: ग्रामीण भागात शेणापासून बळीराजा आणि त्याची पत्नी विंध्यावली यांच्या प्रतिमा बनवल्या जातात. त्यांना फुले, झेंडू आणि धान्याच्या कणसांनी सजवले जाते.
- पूजा: हळद, कुंकू, अक्षता, फुले वाहून बळीराजाची पूजा करावी. दिवा आणि उदबत्ती लावावी.
- नैवेद्य: गोडाचा नैवेद्य, फराळ किंवा पुरणपोळी दाखवावी.
- प्रार्थना: “इडा पिडा टळो आणि बळीचे राज्य येवो” असे म्हणून घरातील सर्वांच्या सुखासाठी प्रार्थना करावी.
- संध्याकाळी दिवे: दिवाळीच्या इतर दिवसांप्रमाणे संध्याकाळी घराभोवती पणत्या लावाव्यात.
काही भागांत या दिवशी गोठ्यातील गाई-बैलांनाही सजवून त्यांची पूजा केली जाते, कारण शेतीच्या समृद्धीत त्यांचा मोठा वाटा असतो.
पाडव्याला पत्नीने पतीला ओवाळणे
दिवाळी पाडवा हा पती-पत्नीच्या नात्याचा सण म्हणूनही ओळखला जातो. या दिवशी पत्नी पतीला पाटावर बसवते, कपाळाला टिळा लावते आणि निरांजनाने औक्षण करते.
औक्षणाच्या ताटात निरांजन, हळद-कुंकू, अक्षता, सुपारी, सोन्याची अंगठी किंवा नाणे आणि गोड पदार्थ ठेवले जातात. पतीला दीर्घायुष्य आणि आरोग्य लाभो, अशी त्यामागे भावना असते.
औक्षणानंतर पती पत्नीला प्रेमाने भेटवस्तू देतो. यालाच “पाडव्याची ओवाळणी” म्हणतात. साडी, दागिना किंवा तिच्या आवडीची एखादी वस्तू अशी ओवाळणी देण्याची पद्धत आहे.
पाडव्याच्या औक्षणासाठी सुंदर ताट हवे आहे?
निरांजन, कुंकवाची वाटी आणि अक्षतांची जागा असलेली पितळी आरतीची थाळी Amazon वर पाहू शकता.
नवविवाहितांचा पहिला दिवाळसण
लग्नानंतरची पहिली दिवाळी “दिवाळसण” म्हणून खास साजरी होते. जावई आणि मुलगी माहेरी येतात. पाडव्याच्या दिवशी मुलगी जावयाचे औक्षण करते आणि सासरची मंडळी जावयाचा मानपान करतात.
या निमित्ताने दोन्ही कुटुंबे एकत्र येतात, जेवणाच्या पंगती बसतात आणि नात्यांची वीण अधिक घट्ट होते.
साडेतीन मुहूर्तांपैकी अर्धा मुहूर्त
हिंदू परंपरेत साडेतीन मुहूर्त अत्यंत शुभ मानले जातात. या दिवशी पंचांग न पाहता कोणतेही शुभ कार्य करता येते, अशी श्रद्धा आहे.
- गुढीपाडवा (चैत्र शुक्ल प्रतिपदा)
- अक्षय्य तृतीया (वैशाख शुक्ल तृतीया)
- दसरा (आश्विन शुक्ल दशमी)
- दिवाळी पाडवा (कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा) – अर्धा मुहूर्त
त्यामुळे या दिवशी सोने, वाहन, घर किंवा नवीन वस्तूंची खरेदी, नव्या व्यवसायाची सुरुवात आणि गृहप्रवेश करण्याची प्रथा आहे. दसऱ्याच्या मुहूर्ताबद्दल आपण दसरा सणाच्या माहितीत सविस्तर वाचू शकता.
व्यापाऱ्यांचे नवीन वर्ष
लक्ष्मी पूजनाला नव्या वह्यांची पूजा झाल्यानंतर अनेक व्यापारी पाडव्यापासून नव्या हिशोबाची सुरुवात करतात. दुकानात तोरण, रांगोळी आणि ग्राहकांना मिठाई वाटून नवे वर्ष साजरे केले जाते.
गुजरातमध्ये हा दिवस “बेसतु वरस” म्हणजे नववर्षाचा पहिला दिवस असतो. विक्रम संवताचे नवे वर्ष याच दिवशी सुरू होते, त्यामुळे गुजराती बांधव एकमेकांना “साल मुबारक” म्हणून शुभेच्छा देतात.
गोवर्धन पूजा आणि अन्नकूट
उत्तर भारतात, विशेषतः मथुरा-वृंदावन परिसरात, याच दिवशी गोवर्धन पूजा केली जाते. इंद्राच्या मुसळधार पावसापासून गोकुळवासीयांना वाचवण्यासाठी श्रीकृष्णाने करंगळीवर गोवर्धन पर्वत उचलला, अशी कथा आहे.
या आठवणीत शेणाचा छोटा गोवर्धन बनवून त्याची पूजा केली जाते आणि अनेक पदार्थांचा “अन्नकूट” नैवेद्य कृष्णाला दाखवला जातो. गोवर्धन पूजेबद्दल अधिक माहिती वाचल्यास एकाच दिवसाची देशभरातील विविध रूपे लक्षात येतात.
दिवाळी पाडव्याच्या 9 सुंदर परंपरा
महाराष्ट्रात आणि देशभरात हा दिवस वेगवेगळ्या पद्धतीने साजरा होतो. त्यातील प्रमुख परंपरा अशा:
- पहाटे अभ्यंगस्नान आणि नवे कपडे.
- दारात रांगोळी आणि बळीराजाची आकृती.
- शेणाच्या बळीराजाची पूजा आणि “इडा पिडा टळो” ही प्रार्थना.
- पत्नीने पतीचे औक्षण आणि पतीकडून ओवाळणी.
- नवविवाहित जोडप्याचा दिवाळसण.
- सोने, वाहन किंवा घराची मुहूर्त खरेदी.
- व्यापाऱ्यांचे नवे हिशोब वर्ष.
- गोवर्धन पूजा आणि अन्नकूट.
- शहरांत “पाडवा पहाट” हे सुरेल गाण्यांचे कार्यक्रम.
पाडव्याचे खास पदार्थ
पाडव्याला घरोघरी गोडधोड केले जाते. पुरणपोळी, श्रीखंड-पुरी, बासुंदी किंवा खीर असा बेत असतो. सोबत दिवाळीचा फराळ असतोच: चकली, करंजी, शंकरपाळी, अनारसे आणि लाडू.
पूजेसाठी आणि संध्याकाळच्या दिव्यांसाठी मातीच्या पणत्या घरात असाव्यात. हव्या असल्यास मातीच्या पणत्यांचे सेट सहज मिळतात.
दिवाळी पाडवा शुभेच्छा
आपल्या जोडीदाराला, कुटुंबाला आणि मित्रांना पाठवण्यासाठी काही शुभेच्छा संदेश:
इडा पिडा टळो आणि बळीचे राज्य येवो!
आपणा सर्वांना बलिप्रतिपदा आणि दिवाळी पाडव्याच्या हार्दिक शुभेच्छा!
निरांजनाचा प्रकाश, अक्षतांचा आशीर्वाद,
आपल्या नात्याला लाभो प्रेमाचा सुगंध.
पाडव्याच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!
नवे वर्ष, नवी उमेद, नवा संकल्प,
सुख, समृद्धी आणि आरोग्य लाभो.
दिवाळी पाडवा आणि नववर्षाच्या शुभेच्छा!
शेतात भरभरून पीक येवो,
घरात धन-धान्याची रास राहो.
बळीराजाच्या सणाच्या शुभेच्छा!
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
दिवाळी पाडवा कोणत्या तिथीला असतो?
दिवाळी पाडवा कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेला, म्हणजे लक्ष्मी पूजनाच्या दुसऱ्या दिवशी असतो.
पाडव्याला बलिप्रतिपदा का म्हणतात?
वामनाकडून मिळालेल्या वरानुसार राजा बळी या दिवशी पृथ्वीवर आपल्या प्रजेला भेटायला येतो, अशी श्रद्धा आहे. म्हणून याला बलिप्रतिपदा म्हणतात.
पाडव्याला पत्नी पतीला का ओवाळते?
पतीचे आयुष्य दीर्घ आणि आरोग्यपूर्ण व्हावे, या भावनेने पत्नी औक्षण करते. त्याबदल्यात पती प्रेमाने ओवाळणी म्हणून भेटवस्तू देतो.
दिवाळी पाडवा हा मुहूर्त आहे का?
होय. साडेतीन शुभ मुहूर्तांपैकी दिवाळी पाडवा हा अर्धा मुहूर्त मानला जातो. त्यामुळे खरेदी आणि नव्या कामांसाठी हा दिवस शुभ असतो.
गुढीपाडवा आणि दिवाळी पाडवा यात फरक काय?
गुढीपाडवा चैत्र शुक्ल प्रतिपदेला येतो आणि मराठी नववर्षाची सुरुवात असतो. दिवाळी पाडवा कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेला येतो आणि तो बळीराजा व पती-पत्नीच्या नात्याचा सण आहे.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे तर, दिवाळी पाडवा हा दान, सत्य आणि प्रेमाचा सण आहे. बळीराजाची दानशूरता, शेतकऱ्याच्या कष्टाचा सन्मान आणि पती-पत्नीच्या नात्यातील जिव्हाळा, हे सगळे एकाच दिवशी साजरे होते.
इडा पिडा टळो आणि प्रत्येक घरात बळीच्या राज्यासारखे सुख नांदो, हीच प्रार्थना. आपणा सर्वांना बलिप्रतिपदेच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!
👉 दिवाळीचा आदला दिवस: लक्ष्मी पूजन संपूर्ण विधी आणि महत्त्व
👉 अभ्यंगस्नानाचा दिवस: नरक चतुर्दशी कथा आणि अभ्यंगस्नान
👉 दिवाळीच्या सर्व दिवसांची माहिती: दिवाळी सण संपूर्ण माहिती
ही माहिती आवडली असेल तर WhatsApp वर नक्की शेअर करा. शुभ दीपावली! 🙏
हे पण वाचा
📸 मराठी रसिक आता Instagram वर!
देवीचे मंत्र, आरती, कथा आणि रोजचे सुंदर विचार थेट तुमच्या फोनवर.
Follow करा @marathirasiks